1-nji bölüm: Hudaýy söýüň
Hakyky hristian durmuşynyň açary näme? Fariseýler Isa bu soragyň ýewreý görnüşini Matta 22:34-38-de, Ony garşy ulanyp boljak bir zat aýtmaga mejbur etmek üçin berdiler. Olar “Ony sözünde nädip tutmalydygyny meýilleşdirdiler” (Matta 22:15 NKJV). Bu maksat bilen, fariseýler iň gowy kartlaryny oýnadylar: “Kanunda iň uly tabşyryk haýsy?” Köpçülikdäkileriň öz-özlerine pikir edýänlerini ýa-da biri-birlerine pyşyrdaýanlaryny göz öňüne getiriň: “Bu täze Rabbi näme diýer?”
Ol Näme Jogap Berer?
Ol “Adam öldürme” diýermi? Bu häzirki zaman gulaklaryna gowy eşidilerdi, çünki biz hemmämiz adam öldürmegi ýazgarýarys. Ýöne Isanyň jemgyýetinde köpçülik Rim hökümdarlygyna garşy Zealot garşylygyna haýran galýardy; käbirleri hatda zorlugy goldaýardy. Bu jogap yzarlamany çagyrardy; Ol özüni Zealotlar üçin ýa-da olara garşy yglan etmäge mejbur bolardy. We bu ýa-da adamlary Oňa garşy, ýa-da Rimleri Oňa garşy öwürerdi. Ol ýeňip bilmezdi.
Ol “Zyna etme” diýermi? Bu dindar ýaly eşidilerdi we az garşylyk çekerdi. Hiç kim zynanyň gowy zatdygyny aýtmazdy, eger olar hormat isleseler. Ýöne zynada tutulan aýal barada näme (Ýahýa 8:3-11)? Isa diňe bir ony bagyşlaman, eýsem ony daşlamazlyk üçin aýyplaýjylaryny utandyrdy. Bu Isany ikiýüzli ýaly görkezerdi.
Ol “Şabat gününi mukaddes sakla” diýermi? Şabat gününe amal etmek häzirki zaman hristianlarynyň köpüsi üçin esasy mesele däl, ýöne Isanyň döwründe bu örän möhümdi. Hudaý Musa şeýle diýdi: “Bu Meniň bilen Ysraýyl çagalarynyň arasynda ebedi alamatdyr” (Müsürden Çykyş 31:17). Şabat gününe amal etmezlik Kanuny bozmak we Hudaý bilen gatnaşygy inkär etmekdi. Ýöne Isa Şabat güni adamlary sagaldypdy, we bu fariseýleriň Ony ýok etmek üçin ilkinji meýilnamasyny döretdi (Matta 12:14). Bu jogabyň Oňa garşy nädip ulanyljakdygyny görüp bilersiňiz. Hakykatda, fariseýler Ony tutdular öýtdüler. Isa nähili jogap berse-de, Ol dili bilen öz gabyryny gazardy.
Jogap
Munuň ýerine, Isa Kanun taglymatynyň 6:4-9-njy aýatlarynyň bir bölegini sitat getirip jogap berdi. Bu iki sebäbe görä geň galdyryjy bolardy. Birinjiden, bu bölek tabşyryk däl. “Kanunda haýsy tabşyryk uly?” diýip soralanda, Isa, hakykatda, “Hiç biri!” diýdi. Kanun taglymatynyň ilkinji dört babynda Musa ysraýyllara Hudaýyň olary nädip halas edendigini we olara hemişe rehimdarlyk görkezendigini, olar bolsa diňe nägile bolup we pitne turzup ýörändigini aýtdy. Bu Kanun taglymatynyň 5-nji babyna, On tabşyrygyň gaýtalanmagyna getirdi. Kitabyň galan bölegi On tabşyrygyň nädip amala aşyrylmalydygynyň jikme-jik düşündirişidir. Ýöne Isa hiç bir tabşyrygy sitat getirmedi. Munuň ýerine, Ol Musanyň adamlara tabşyryklar barada aýdan sözlerini sitat getirdi. Hakykatda, Isa şeýle diýdi: “Kanunda bir tabşyryk uly däl. Uly zat Hudaýyň halkynyň bir bölegi bolmakdyr, we Kanun munuň diňe bir bölegidir.”
Isanyň jogabynyň ikinji geň galdyryjy zady, bu diňe rabbiler we teologlar tarapyndan ara alnyp maslahatlaşylýan bir bölek däldi. Isanyň döwründe her bir dindar ýewreý ony oýanan badyna we ýatmazdan ozal gaýtalaýardy. Bu fariseýleriň pikir edişi ýaly tabşyryk däldi; bu çagalara gürläp başlan badyna öwredilýän günde iki gezek okalýan dogady. Şeýlelik bilen Isa bu bilimli adamlary iň agyr ýerinden kemsitdi. Olar Kanun baradaky bilimleri bilen öwünýärdiler we pikir edip biljek iň kyn soragy berdiler. Ýöne Isa, hakykatda, “Hatda çaga hem munuň jogabyny bilýär!” diýdi. Fariseýler eýýäm “Kanuny bilmeýän bu köpçülik näletlidir” (Ýahýa 7:49) diýipdiler. Ýöne Isa hatda çagalaryň hem Kanuny bu fariseýlerden has gowy düşünýändigini aýtdy.
Şema
Isa bu aýaty sitat getireninde, bu ähli dindar ýewreýler tarapyndan bilinen doganyň diňe bir bölegidi. Bu doga Şema diýilýärdi, çünki ol şol söz bilen başlaýar. “Diňle, eý Ysraýyl! Reb biziň Hudaýymyz, Reb birdir! Sen Rebi Hudaýyňy ähli ýüregiň bilen, ähli janyň bilen we ähli güýjüň bilen söýmeli. We bu gün saňa tabşyrýan bu sözler seniň ýüregiňde bolsun. We sen olary çagalaryňa yhlas bilen öwretmeli, we öýüňde oturan wagtyňda, ýolda ýörän wagtyňda, ýatan wagtyňda we turan wagtyňda olary gürlemeli. Sen olary eliňde alamat hökmünde daňmaly, we olar gözleriň arasynda maňlaýlyk bolsun. Sen olary öýüň gapy sütünlerine we derwezeleriňe ýazmaly” (Kanun taglymaty 6:4-9).
Jemgyýetçilik Imany
Ýewreý üçin “diňlemek” diňe bir sesi duýmak manysyny bermeýärdi; bu eşiden zadyňa görä hereket etmek manysyny berýärdi. Hudaý Nuhy “ýatlanda”, Nuhyň ýatdan çykarylandygyny aňlatmaýardy; bu Hudaýyň soňra ony ýene-de ýatlandygyny aňlatmaýardy. Bu Hudaýyň, ähli zady bilýän Hudaýyň, bu barada bir zat edendigini aňlatmaýardy. Hudaý Müsürdäki ysraýyl gullarynyň agyryny eşideninde, bu Onuň ahyrynda sesi duýandygyny aňlatmaýardy; bu Onuň hakykatdanam bu barada bir zat edendigini aňlatmaýardy. Ysraýyllar üçin “diňlemek” eşiden zatlaryna görä hereket etmek manysyny berýärdi. Olara Rebiň görünmeýän Hudaýdygy we Onuň hiç hili görnüşli şekiliniň ýasylmagyny doly gadagan edýändigi aýdyldy; ýöne Ol eşidilip bilinýän Hudaýdyr (Kanun taglymaty 4:11-16). Görünmeýän, ýöne gürleýän Hudaýa nädip jogap berýärsiňiz? Aňsat – siz diňleýärsiňiz, soňra eşiden zadyňyza görä hereket edýärsiňiz!
Adatça, Kanun taglymaty 6:4 “Reb biziň Hudaýymyz, Reb birdir!” diýip terjime edilýär. Ýöne ony “Reb biziň Hudaýymyz, diňe Reb!” diýip hem dogry terjime edip bolar. Eger siz bu iki jümläni ýewreý diline yzyna terjime etseňiz, ikisi hem doly şol bir ýewreý jümlesini berer. Olaryň ikisi hem dogry. Ýeke-täk tapawut, resmi terjimeleriň adatça Hudaýyň taglymatyna ünsi jemleýän we monoteizmi nygtamak isleýän teologlar tarapyndan edilýändigidir. Ýöne siz kitaby okasaňyz, Musanyň teologiýa bilen şeýle bir gyzyklanmaýandygyny, eýsem adamlary şahsy borçlulyga çagyrýandygyny görersiňiz. Şonuň üçin men ony ikinji ýol bilen terjime etmegi makul bilýärin. Hatda beýleki halklaryň başga hudaýlary bolsa-da, “Reb biziň Hudaýymyz, diňe Reb!” Bu ilkinji jümle diňe bir dogry ynanç üçin däl, eýsem ynanýan Hudaýa aýratyn wepalylyk üçin çagyryşdyr. Bu Ysraýyla bir bitewi, bu imana esaslanýan jemgyýet hökmünde hem çagyryşdyr. Reb diňe meniň Hudaýym däl, eýsem biziň Hudaýymyzdyr.
Şahsy Iman
Indiki jümle şahsa ýüzlenýär (Kanun taglymaty 6:5). Köne iňlis terjimelerinde häzirki zaman iňlis dilinden düşüp galan ýekelik formasy bar: “Sen Rebi Hudaýyňy söýmeli.” Hudaýyň çagyrýan jemgyýetiniň bir bölegi bolmak, şol jemgyýetdäki şahslara hem talaplar goýýar. Onda Hudaý şahslardan näme talap edýär?
Biz ýüregi duýgularyň merkezi hökmünde pikir edýäris, şonuň üçin “ähli ýüregiň bilen söýmek” uly duýgy bilen söýmek manysyny berýär. Bu dogry bolup biler, ýöne gadymy ýewreýler üçin esasy many bu däl. Olar üçin ýürek, karar berýän, ileri tutulýan zatlary kesgitleýän we meýilnamalar düzýän bölegiňizdir. Rebi ähli ýüregiň bilen söýmek, duýguly zat däl. Bu Hudaýa iň ýokary ähmiýet bermek, her bir karary Onuň hakykatynyň çäginde kabul etmek, Onuň islegini ýerine ýetirmäge gönükdirilen meýilnamalar düzmekdir.
Biz “jan” barada hem häzirki wagtda birneme başgaça pikir edýäris. Köpümiz ony bedeni öleninden soň ýaşaýan bölegi hökmünde pikir edýäris. Ýöne ýewreýler beýle pikir etmeýärdiler. Olar tutuş adamy bir bitewi hökmünde pikir edýärdiler. Jan bir durmuşdy. Biziň dilimizde iň ýakyn gelýän aňlatma “gämi batanda birnäçe jan ýitirildi” diýen aňlatmadyr. Bu bedenleriň howpsuzdygyny, ýöne janlaryň ýitirilendigini aňlatmaýar; bu durmuşlaryň ýitirilendigini aňlatýar. Şonuň üçin Hudaýy “ähli janyň bilen” söýmek, Ony ähli durmuşyň bilen söýmek manysyny berýär. Durmuşyňdaky ähli zat Hudaýy söýmäge esaslanýarmy? Hudaýy söýmegiň ýoluna bir zat düşse, ähli zat aýrylyp bilermi? Bu Hudaýy ähli ýüregiň bilen söýmäge yzyna gelýär, şeýle dälmi? Hudaýy söýmek duýgy däl, eýsem saýlawdyr. We Hudaýy saýlamak üçin, käwagt başga bir zada garşy saýlamaly bolýarsyň – mysal üçin öz rahatlygyňa, baýlygyňa ýa-da durmuşyňa.
“Ähli güýjüň bilen” aňlatmasyny terjime etmek birneme kyn. Käwagt “güýç” “kuwwat” manysyny berýär, käwagt bolsa “örän” manysyny berýär. Umumy ýagdaý uly tagallanyň duýgusydyr. Bu ýarym-ýarty edilýän zat däl. Bu islegiň geleninde edilýän zat däl. Hudaýy söýmek ähli ýüregiň bilen, ähli durmuşyň bilen edilmelidir.
Indiki Nesil
“Sen olary çagalaryňa yhlas bilen öwretmeli” (Kanun taglymaty 6:7). Jemgyýetiň bir bölegi bolmak, jemgyýeti nesiller boýunça dowam etdirmekdir. Çagalara diňe mekdepler ýa-da ýekşenbe mekdepleri ýaly resmi edaralarda däl, eýsem öýde hem öwredilmelidir. “Yhlas bilen öwretmek” diýip terjime edilen sözler hakyky manysynda “sen ýiteltmeli” diýmekdir. Çagalara öwretmek diňe olara aýatlary ýatlatmak meselesi däl. Hudaýyň sözi ýiti edilmelidir, onuň bir nokady, ýüreklerine girýän kesiji gyrasy bolmalydyr.
Şeýlelik bilen Kanun taglymaty 6:5-7 Ysraýylyň Rebiň halky bolmagynyň üç gatlagyny görkezýär. Bu tutuş jemgyýete, onuň içindäki şahslara we bu şahsyýeti indiki nesle nädip geçirmelidigine täsir edýär. Ýöne bu nokady nygtamak üçin, Musa soňra şol gatlaklary ters tertipde dürli mysallar ulanyp gaýtalady.
Imanyň Nyşanlary
“Sen olary ... eliňde we ... gözleriň arasynda daňmaly” (Kanun taglymaty 6:8). Ultra-ortodoks ýewreýler sag elleriniň arkasyna ýa-da maňlaýlaryna kellesine daňylýan kiçijik deri haltajyklar dakýarlar. Käbir hristianlar “WWJD” (“Isa näme ederdi?”) bileziklerini we boýunlaryna haç ýa-da iňňe dakýarlar. Sport ýaryşlarynda käbir janköýerler öz toparlarynyň reňklerini geýýärler. Bular meňzeş ýörelgelerdir.
Sag elindäki haltajyk Hudaýy ähli ýüregiň bilen söýmegiň nokadyny giňeldýär, çünki sag eliňiz ýüregiňiziň kararlaryny we meýilnamalaryny amala aşyrýar. Bu bize “Meniň sag elim Hudaýyň islegini edýärmi ýa-da ýalan aýdýarmy?” diýip soramaga iterýär. We adamlar biziň durmuşymyzda ýöränimizi görenlerinde, olar biziň ýüzlerimizi görýärler. Hudaýyň sözi biziň ýüzümize seredýän her bir adama görünýärmi? Bizde deri haltajyk we kellesine daňylýan zat bolmazlygy mümkin; biz boýnumyza haç dakyp bileris. Ýöne näme geýsek-de, ýa-da hiç hili nyşan geýmesek-de, biziň durmuşymyzy synlaýan adamlar biziň ýüzlerimizde Hudaýyň islegini görýärlermi?
Ahyrynda, Musa ýene-de jemgyýet derejesine gaýdyp gelýär (Kanun taglymaty 6:9). Mezuzah, öýüň gapy sütünine çüýlenen kiçijik mis kapsula (Kanun taglymaty 6:4-9, 11:13-21-i öz içine alýan), bu aýata adaty ýewreý jogabydyr. Gapyň ýanyna gelen her bir adam ony görer; we şol ýerde ýaşaýanlar çykanda ony ellemäge ýatlatma hökmünde degip geçerler. Biz hristianlarda kapsula bolmazlygy mümkin, ýöne köpümizde diwarymyzda imanymyzy görkezýän bir zat bolar. Ýöne bizde bolsa-da ýa-da bolmasa-da, myhmanlar dindar öýdediklerini duýýarlarmy? We biz her gezek öýümizden çykanda Hudaýyň häsiýetini görkezmek üçin jemgyýete gidýändigimizi ýatda saklaýarysmy?
Bu aýatdaky derwezeler häzirki zaman öýlerimiziň öň gapylary ýaly däl. Şol döwürde öýleriň öň baglary ýokdy; olar köçä açylýardy. Bu derwezeler şäher derwezeleridi. Bu ýerde kanun işleri çözülýärdi, gündelik bazar işleýärdi we nika we şertnamalar baglaşylýardy we şaýatlyk edilýärdi. Şäher derwezesi jemgyýetiň merkezi bolup, ähli adalat, söwda we gatnaşyk meseleleri çözülýärdi. Musa bu ýerde ähli bu şahsy, söwda, emläk we maşgala meseleleriniň – hakykatda ähli jemgyýet meseleleriniň – Hudaýyň Sözüne laýyk bolmalydygyny aýdýar. “Reb biziň Hudaýymyz, diňe Reb!” We jemgyýet hökmünde edýän ähli zatlarymyz munuň öz esasy hökmünde ykrar etmelidir.
Şeýlelik bilen bu alty aýat, Kanun taglymaty 6:4-9, Hudaý tarapyndan Özüniňki bolmaga çagyrylan we Oňa doly wepaly bolan halk derejesinden başlaýar. Soňra bu näme manyny berýändigini görkezmek üçin jemgyýet jogabynyň, şahsy jogabyň we soňra indiki nesliň gatlaklaryndan aşak inýär. Soňra bu nokatlary berkitmek üçin ýene-de ýokary galýar.
Biz Barada Näme?
Fariseýler Isa “Kanunda iň uly tabşyryk haýsy?” diýip soranlarynda, olar hakykatdanam “Eger sen şeýle akylly bolsaň, bize Kanunyň açaryny aýt!” diýýärdiler. Ol jogap berdi: “Her bir çaga açaryň Hudaýy söýmek we Onuň jemgyýetiniň we maşgalasynyň bir bölegi bolmakdygyny – Onuň çagasy bolmakdygyny bilýär. Bu Musanyň ýazgylarynda bar, we siz ony bilmeýärsiňizmi? Siz jemgyýet we maşgala üçin düzgünlere boýun bolmak bilen şeýle bir baglysyňyz, jemgyýeti we maşgalany döreden Hudaýy diňlemegi ýatdan çykardyňyz. Siz düzgünleriň diňe şol söýgini görkezmäge kömek etmek üçin goýlandygyny ýatdan çykardyňyz.”
Şeýle hem, Hudaýyň Sözüniň bizi ýiteltmegine rugsat bereliň, şonuň üçin ol biziň ähli parhsyzlyk gatlaklarymyzy, bahana-sebäplerimizi, ýaltaçylygymyzy we ýaman endiklerimizi deşip geçsin – we bizi ýüregimize çenli kesip geçsin. Soňra biz Rebi ähli ýüregimiz bilen we ähli durmuşymyz bilen söýeliň, Ol bizi söýşi ýaly.
