«Dünýägaraýyş» termini durmuşy düşündirmek üçin intellektual çarçuwany üpjün edýän islendik ideologiýa, filosofiýa, teologiýa ýa-da garaýyşy aňladýar, şol sanda barlyk bilen baglanyşykly metafiziki (gaýry tebigy/teoretiki) häsiýetleri hem. Bu mowzukda köp kitaplar ýazylandygy sebäpli, bu makala her bir esasy dünýägaraýşyň filosofiki bitewüligine gysgaça teswir berer.
Ýedi esasy dünýägaraýyş
Ýedi esasy dünýägaraýyş aşakdakylardyr:
Ateizm: Hudaý ýok (wagt + tötänleýin wakalar = hakykat).
- Politeizm: Köp hudaýlar (tötänleýin hereketler, çäkli gözegçilik).
- Panteizm: Hudaý älem = şahsyýetsiz Bir.
- Panenteizm: Hudaý älem (Onuň bedeni), ýöne Onuň tebigatdan daşary ruhy barlygy hem bar (ruh).
- Çäkli Hudaýçylyk: Hudaý gowulykda we güýçde çäkli; Ol adamyň ýalňyş hereketlerine garşy durup bilmeýär.
- Deizm: Bir Hudaý ilki ähli zady ýaratdy, ýöne Ol häzir gözegçilik etmeýär – ilkinji kanunlar meýilleşdirilen soňa tarap işleýär.
- Teizm: Bir şahsy ähli güýçli Hudaý, ähli zady ýaratdy, ähli zady dolandyrmagy dowam etdirýär we ähli zatdan tapawutlydyr.
- Bu ýedi dünýägaraýyş iki aýratyn topara bölünip bilner. Ateistik dünýägaraýyş tebigatdan başga hiç zadyň ýokdugyny yglan edýär. Ateist bilen ýakyn baglanyşykly agnostik, tebigatdan daşary bir zadyň bardygyny bilmezlikden razy. Iki tarap hem durmuşy düşündirmek üçin tebigatdan başga hiç zadyň gerek däldigine ynanýarlar.
Galany alty esasy dünýägaraýyş – teizm, deizm, panteizm, politeizm, çäkli hudaýçylyk we panenteizm – hemmesi tebigaty ýaratmak üçin ilkinji we şahsy sebäbiň bardygyna we ony saklamak üçin dowamly täsiriň ýa-da iň bolmanda öňünden kesgitlenen kanunyň bardygyna ynanýarlar.
Dünýägaraýyşlary logiki taýdan bahalandyrmak
Dünýägaraýyşlaryň dogrulygy barada iň bolmanda iki netije çykarmak mümkin däl: Birinjiden, her bir dünýägaraýyş beýlekileriň hemmesine garşy gelýändigi sebäpli, diňe biri dogry bolup biler. Ikinjiden, dünýägaraýyşyň dogry bolmagy üçin ol prinsipde logiki taýdan yzygiderli bolmaly. Tankydy taýdan bahalandyrylanda, diňe teizm prinsipde garşylykly däldigi görkezilýär.
Ateizm, mysal üçin, ilkinji sebäbi ýa-da başlangyjy kesgitläp bilmeýär we şeýlelik bilen öz iň esasy prinsipiniň garşysyna gelýär: ähli ynançlar synlama delilleri bilen goldanmaly, we goldanmaýanlar ret edilmeli. Rasional taýdan aýdylanda, diňe ähli zady bilýän, üýtgewsiz, ebedi bir barlyk Hudaýyň ýokdugyny kategoriýa taýdan yglan edip bilerdi, ýöne şeýle barlyk hakykatda Hudaý bolmazmydy? Her iki ýagdaýda-da, ateizm logiki däl tassyklama.
Politeizm, panteizm, panenteizm we çäkli hudaýçylyk dünýägaraýyşlary çäkli ýa-da başlanan ýa-da üýtgeýän gaýry tebigy barlygy kesgitleýär. Sebäp we netije ýaly tebigy kanunlara tabyn bolan barlyk, öňden bar bolan bir zatdan gelip çykýan şertli barlykdyr. Şonuň üçin şertli barlyklar öz barlyklaryny düşündirip bilmeýärler; ýokary zerur barlyk bolmaly. Mysal üçin, adamlar şertli barlyklardyr. Biz ata-enelerimiz bar bolandygy sebäpli bar; Adam we How ene-atalarymyz Hudaý tarapyndan ýaradylandygy sebäpli bar. Köpeliş (köpelişiň tebigy kanuny) arkaly adam diňe öňden bar bolan durmuşyň gurluş bloklaryny indiki nesle geçirýär. Bu dünýägaraýyşlaryň üýtgeýän ýa-da çäkli hudaýlarynyň barlygyny düşündirmek üçin öňden bar bolan barlygy talap edýän şertli esasy bar.
Deizm öz-özüniň prinsipinde garşylyklydyr, sebäbi ol öz-özünden bar bolan, üýtgewsiz, çäksiz Hudaýyň ähli zady ýaradandygyny, ýöne soňra ilki ýaradan zadyna gatyşyp bilmeýändigini aýdýar. Elbetde, tebigata soňky islendik ylahy gatyşma, ýaradylyşyň ilkinji gudraty bilen deňeşdirilende has pes iş bolar. Filosofiki taýdan aýdylanda, teizm öz-özüne garşy gelmeýän ýeke-täk dünýägaraýyşdyr; bir ähli zady bilýän, ähli güýçli, ebedi, üýtgewsiz Hudaý ähli zady ýaratdy we ähli zady dolandyrýar.
Dünýägaraýyşlar bilen baglanyşykly ynanç ulgamlary
Gaýry tebigy dünýägaraýyşlar bilen baglanyşykly ynanç ulgamlary köpdür. Şonuň üçin haýsy, eger bar bolsa, ylahy hakykatlara esaslanýar, we haýsy diňe dini fasada esaslanýar? Dünýägaraýyşlar bilen bolşy ýaly, ynanç ulgamlaryna degişli iň bolmanda iki netije aýdyňdyr: Birinjiden, bu ynanç ulgamlarynyň diňe biri hakykaty görkezip biler, sebäbi her bir ulgamyň esaslary beýlekiler bilen gabat gelmeýär. Ikinjiden, bir ynanç ulgamynyň (mysal üçin, belli bir diniň) dogry bolmagy üçin, şol ulgamyň esasy – mysal üçin, «ylahy açylyş» adatça «mukaddes kitap» görnüşinde – yzygiderli dogry bolmaly. Näme üçin? Sebäbi mutlak hakykat yzygiderli bolup bilmez.
Şonuň üçin haýsy ynanç ulgamy mazmuny boýunça yzygiderli we ylmy açyşlar bilen ylalaşykly esaslandyryjy hakykat bilen öwünip biler? Injiliň hakykylygy, birmeňzeşligi we pygamberlik mazmuny onuň Hudaýyň adama Sözüdiginiň uly özboluşlylygyny subut edýär. Dürli dünýä dinleri tarapyndan hödürlenýän beýleki «mukaddes kitaplar» bu hakykat häsiýetlerine eýe däl. Mysal üçin, Kuran butlara sežde edýänleriň bagyşlanyp bilinjekdigi ýa-da däldigi barada öz-özüne garşy gelýär we adamyň nädip ýaradylandygy barada bäş dürli we garşylykly hekaýany hödürleýär. Müňlerçe arheologiki tapyndylar Injiliň taryhy dogrulygyny tassyklady. Bu Mormon kitabynyň hiç bir şäheriniň ýa-da ýeriniň hiç haçan bolmandygyny subut edýän arheologiki delilleriň ýokdugy bilen düýpli tapawutlanýar. Injil häzirki wagtda tebigatda synlanýan zatlara garşy gelýän hiç bir tassyklamany öz içine almaýar. Emma, mysal üçin, Hindu Wedalary ýeriň dört piliň arkasynda durýandygyny aýdýar. Netijede, ýokardaky soraga ýeke-täk jogap Injiliň taglymatlaryna dogry laýyk gelýän ynanç ulgamydyr. Bu buthanany we hristian görnüşindäki dini ýok edýär; Injil hristiançylygy bu adamlaşdyrylan görnüşler bilen garyşdyrylmazlyk gerek.
Hristian dünýägaraýşy
Mukaddes Ýazgylary ulgamlaşdyrýan hiç bir konfessiýa, mezhep ýa-da hereket özüniň kämil hakykatdygyny öňe sürüp bilmez. Injiliň hakykaty Injiliň tutuşlygyndadyr, we adam, iň gowy synanyşsa-da, Mukaddes Ýazgylaryň düzgünlerine boýun bolmakda kemçilik eder. Şunuň bilen birlikde, Reb Isa Mesih arkaly halas bolmak barada Injiliň ähli ýerine ýaýran bir merkezi hakykatyň bardygy düşnüklidir. Bir adam bu açylyşa boýun bolanda, ol Hudaý bilen gatnaşyga girýär. Şeýlelik bilen, Injil hristiançylygy ýer ýüzündäki bir gurama ýa-da adam tarapyndan döredilen gurama ýa-da ulgamlaşdyrylan taglymatlar toplumy däl-de, eýsem Isa Mesih bilen ruhy birleşmäni başdan geçirmek üçin mümkinçilikdir; bu Mukaddes Ýazgylaryň esasy temasydyr. Mesih bilen birlik ebedi durmuşy üpjün edýär we imanly adama manyly we Hudaýa ýakymly durmuşdan lezzet almak üçin mümkinçilik berýär (Luka 9:23-26). Bu hakykatlar hristian dünýägaraýşynyň esasydyr. Injil hakykaty we hristian dünýägaraýşy aýrylyp bilinmez, sebäbi birinjisi arkaly adam durmuşy düşündirip we durmuşyň näme üçin bardygyny düşündirip bilýär, ikinjisi arkaly bolsa ol Hudaýa ýakymly ýaşamak üçin gaýry tebigy ýaşap bilýär.
Injil hristiançylygy bilen dünýä dinleriniň arasyndaky esasy tapawut, onuň diňe Halasgäre ynanmak arkaly ruhy ölümden halas bolmagyň möhüm zerurlygyny öwretmegidir; dünýä dinleri bolsa halas bolmak ýa-da gowulandyrylan ahyret durmuşyny gazanmak üçin işler ulgamyny hödürleýär. Din adama dini maşklary/sanawlary tamamlamak arkaly özüniň näderejede gowy edýändigini görkezmek üçin «özüň et» gollanmasyny we iş depderini berýär. Injil hristiançylygy bolsa din däl-de, Isa Mesih bilen gatnaşykdyr. Mesihden başga günäleriň bagyşlanmagy, durmuş we umyt ýokdur. «Isa aýtdy... ‘Men ýol, hakykat we durmuşdyr. Hiç kim Ata Menden başga gelmez’» (Ýahýa 14:6). Bu Injiliň esasy habarydyr we ol hristian üçin diňe ýer ýüzündäki wagtlaýyn durmuşy düşündirmek üçin däl, eýsem Mesih bilen gökde ebedi durmuşdan lezzet almak üçin manifesti emele getirýär!
