Timoteosyň geçmişi
Timoteos ejesiniň we enesiniň Köne Ähti hormatlaýan we ony oňa öwredýän öýünde ulaldy (2 Timoteos 1:5; 3:14-17). Timoteosyň Isany Halasgär hökmünde haçan kabul edendigini bilmeýäris, ýöne bu Pawlusyň ilkinji missionerlik syýahatynda, takmynan b.e. 46-48-nji ýyllarynda bolan ýaly. Barnabas bilen bilelikde Pawlus Ikoniumda we Listrada wagyz etdi (Resullaryň Işleri 14:1-23). Şol wagt Timoteosyň ady agzalmasa-da, Pawlusyň ikinji saparynda ol şägirt hökmünde agzalýar, we bu şäherlerdäki imanlylar onuň Isanyň yzyna eýerijisi hökmünde şaýatlygy barada gowy gürlediler (Resullaryň Işleri 16:2). Pawlus Timoteosy “imandaky hakyky oglum” diýip atlandyrdy, sebäbi Pawlus Hudaý tarapyndan Timoteosy imana getirmek üçin ulanyldy (1 Timoteos 1:2 NIV). Timoteos Pawlus daşlananda we öli ýaly şäherden süýrelende hem şaýat boldy (Resullaryň Işleri 14:19; 2 Timoteos 3:10-11).
Timoteosyň okuwy
Efesli imanlylar Timoteosy wepaly dogan hökmünde gördüler we Rebbiň oňa sowgat beren we taýýarlan işi üçin ellerini goýup, ony tabşyrdylar (1 Timoteos 1:18; 4:14; 2 Timoteos 1:6). Ýaş ýigit hökmünde Timoteos 15 ýyl Pawlus bilen onuň ýoldaşy we işdeşi hökmünde syýahat etdi. Timoteosyň Pawlusa goşulan Resullaryň Işleri 16-dan başlap, biz onuň Hudaýyň Ruhunyň Pawlusy nähili ulanandygyny, Injili agyr garşylyklara garamazdan wagyz edendigini we her bir baran ýerinde ybadathanalaryň gurlandygyny görüp, nähili ösendigini diňe göz öňüne getirip bileris. Biz resuly we şägirdi bilelikde görenimizde, uly ýaşly imanlylaryň ýaşlary gulluk üçin taýýarlamagyň we öwretmegiň ähmiýetini görýäris.
Timoteosyň okuwynyň bir bölegi ybadathanalara öwretmek arkaly kömek etmek, soňra bolsa Pawlusa has köp tabşyryk üçin hasabat bermekdi (1 Selanikliler 3:1-6). Şeýle tabşyryklaryň biri Korinfe baryp görmekdi, ol ýerde köp meseleler bardy: “Şonuň üçin men size Timoteosy, söýýän oglumy, Rebbe wepaly bolanyny iberýärin. Ol size Mesihi Isa içindäki durmuş ýörelgemi ýatladar, bu meniň her ýerde her ybadathanada öwredýän zatlarym bilen ylalaşýar ... ol siziň bilen bolanda hiç zatdan gorkmazlygyny üpjün ediň, sebäbi ol Rebbiniň işini dowam etdirýär, edil meniň ýaly” (1 Korinfliler 4:17; 16:10). Timoteosyň ady Pawlusyň Rim türmesinden ýazan hatlarynda köplenç Pawlusyň ady bilen bilelikde görünýär.
Ilkinji tussag edilmezden ozal, Pawlus Efesde iki ýyl Rebbiň ýoluny öwredip we ol ýerde ýolbaşçylary belläp geçirdi. Soňra ol ýaşululara ýalňyş taglymatlar we öz toparlaryndan geljek “möjekler” barada ýüzlenmegiň zerurlygyny duýdy, olar “sürüni gysgaltmazlar”, eýsem dawa we ýok edişe sebäp bolarlar (Resullaryň Işleri 20:17, 25-30). Bu boldy, we Pawlusyň ilkinji tussag edilmeginden soň ol Efese gaýdyp geldi, iň azyndan iki jenaýatçy bilen iş salyşdy (1:20) we Timoteosy ol ýerde ýolbaşçylyk etmek, öwretmek we goşmaça ýaşululary tanamaga kömek etmek üçin galdyrdy (1:3,10,11; 3:1-16).
Timoteosyň Pawlus bilen geçen ýyllary ony ybadathananyň ýoluna gaýtadan düşmegine kömek etmek üçin ideal ýolbaşçy etdi. Bu Timoteos üçin aňsat däldi, sebäbi ýaşulular ony entek ýaş ýigit hasaplaýardylar. Ol otuz ýaşlaryndady, ýöne beýlekilerden has köp tejribesi we ruhy ýetişenligi bardy. Ol mysal bilen özüni hormatlap boljak biridigini görkezmeli boldy (4:12), we Pawlusyň resuly haty hem Timoteosyň taglymatyna ygtyýar berdi.
Pawlusyň açylyş sözleri
Pawlus öz ýaş şägirdine ýazanda, birnäçe meselelere ýüzlendi. Ilki bilen, ol Timoteosa ybadathana kömek etmek üçin näme üçin Efesde galdyrylandygyny ýatlatmak isledi. Pawlus haty öz adaty “merhemet, rehim we parahatçylyk” salamlaşmasy bilen başlady. Ol şeýle hem öz tabşyrygyny we “Hudaý Halasgärimiziň we umydymyz Isa Mesihiň buýrugy bilen Isa Mesihiň resuly” diýen adyny aýdýan zatlaryna ygtyýar bermek üçin ulandy. Timoteos bu haty ybadathana tertibini ýola goýmak üçin zerur taglymaty güýçlendirmek üçin ulanan bolmaly, bu onuň Pawlus bilen köp ýyllap syýahat edenden soň Efesde galmagynyň esasy sebäpleriniň biridi (1:3,10).
Pawlus derrew ybadathananyň öňündäki meselelere ýüzlendi, ýalan mugallymlaryň imanlylaryň arasynda bulaşyklyk, jedel we ruhdan düşmeklige sebäp bolýandygyny görkezdi (1:3-10). Timoteos bu adamlara ýalan taglymaty öwretmegi bes etmegi we ýerli imanlylary gurjak amaly taglymat bilen meşgullanmagy buýurmaly boldy. Gnostikler dini mezhep hökmünde emele gelýärdiler we olaryň ýalan taglymatlary syrly dinleriň, grek filosofiýasynyň, Köne Äht kanunlarynyň we täze Hristian imanlarynyň garyndysydy. Olaryň taglymatlary halas bolmazdan ozal bilýän ýalan bölekleri bilen baglanyşykly täze imanlylara gowy ýaly görünýärdi. Emma bu ýalan taglymatlar diňe bulaşyklyga sebäp boldy.
Hudaýyň işi söýgi we arassa wyždan arkaly özüni görkezýän imana esaslanýar. Aldawçy, hileli ýa-da ynsan gelip çykyşly hiç zat öwredilmemelidir. Gnostikler öz yzyna eýerijileriniň bilip biljek täze bilimleriniň bardygyny öwredýärdiler. Pawlus muny ret etdi, olaryň näme gürleýändiklerini bilmeýändiklerini aýtdy (1:7). Soňra ol “biz bilýäris” diýip, “kämil bilim” üçin grek sözüni ulandy we Hudaýyň “kanunlarynyň” maksadyny jemledi (1:8-11).
Ruh tarapyndan ýolbaşçylyk edilende şahsy şaýatlyk uly agramy göterýär, we Pawlus öz durmuşyny imana gelmezden ozal jemledi, merhemetiň ony Rebbiň boýun egýän gullukçysyna nähili doly üýtgedendigini görkezmek üçin. Ol wagyz eden Injiline doly ynanýardy: “Ine, doly kabul edilmäge mynasyp ynamly söz: Isa Mesih dünýä günäkärleri halas etmek üçin geldi – olaryň iň erbedi menem.”
Bularyň hemmesini göz öňünde tutup, Pawlus Timoteosy “imana we arassa wyždana berk ýapyşyp, gowy göreşi göreşmäge” çagyrdy (1:18-19). Himeneý we Aleksandr “sagdyn taglymaty” ret edip, özleriniň we başgalaryň imanlaryny gämileri ýaly ýykyp, ybadathanada uly jedellere sebäp boldular we netijede olaryň agzalykdan çykarylmagyna getirdi (1:20).
Ybadathanada tertip we özüňi alyp baryş
Pawlus açylyş sözlerinden soň Timoteosa, ýaşululara we bize bu hatyň maksadyny aýtdy: “Men size bu görkezmeleri ýazýaryn, eger men gijiksem, adamlaryň Hudaýyň öýünde, ýagny diri Hudaýyň Ybadathanasynda, hakykatyň sütüninde we binýadynda özlerini nähili alyp barmalydygyny bilersiňiz” (1 Timoteos 3:15).
• Dogalar barada:
Pawlus dogany ybadathana durmuşynyň möhüm bölegi hökmünde agzady. Ybadathananyň başyndan bäri doga adaty zatdy:
Olar resullaryň taglymatyna we gatnaşyga, çörek döwülmegine we doga özlerini bagyşladylar (Resullaryň Işleri 2:41-42). Doga dürli görnüşleri – “haýyşlar, dogalar, dilegler we şükürler” (2:1) – ähli ýagdaýlar üçin ybadathana durmuşynyň bir bölegi bolmaly, we Mesihsiz adamlara şaýatlyk etmek üçin parahatçylyk üçin, ynsan bilen Hudaýyň arasyndaky ýeke-täk araçy (2:2-5).
• Tertip barada:
Erkekler ybadathanada ýolbaşçylyk etmeli, doga etmeli we öwretmeli, aýallar bolsa Hudaýyň tertibine boýun egmeli (2:8-12). Käbirleri bu rol tapawudynyň medeni we häzirki ybadathana üçin däldigini öwretdiler. Pawlus bu pikiri roluň gelip çykyşyny ýaradylyşa we Hudaýyň ol ýerde guran tertibine baglap açyk ret etdi. Aýallary ybadathanada ýolbaşçylyga goýmak hereketi Mukaddes Ýazgylara garşydyr. Bu peslik meselesi däl; aýallaryň dürli gulluklarda öwretmekde, ruhy sowgatlary ulanmakda we doga etmekde möhüm rollary bar – ýöne ybadathananyň resmi ýygnaklarynda däl.
• Ýolbaşçylar barada:
Ilkinji ýaşulular Pawlus tarapyndan bellenildi (Resullaryň Işleri 14:23). Resuly bellenmeler ahyrynda bes edilerdi, şonuň üçin ybadathananyň geljekde ýaşulular we diakonlar boljaklar üçin nähili häsiýetleriň we sowgatlaryň zerurdygyny bilmegi möhümdi (3:1-15). Ybadathanadaky ýaşulular we diakonlar beýlekilere görelde boldular. Olar awtokratik diktatorlar bolmaly däldi, eýsem durmuşlary beýlekileriň yzyna eýerip biljek sagdyn göreldeler bolan ýolbaşçylar bolmaly (1 Petrus 5:3). Şonuň üçin Pawlus ybadathananyň Mukaddes Kitapdaky ýolbaşçylar hökmünde tanajak adamlarynyň durmuşynda görünmeli häsiýet, sowgat we maşgala durmuşy standartlaryny sanady (3:14-15).
Amaly gulluk üçin düşünjeler
Birinji Timoteosyň galan bölümlerinde ybadathanadaky käbir howplar we ybadathananyň borçlary barada birnäçe görkezmeler bar. Olar Timoteosyň döwründe zerurdy we häzir hem zerur.
• Taglymat barada:
4-nji bölüm jyn taglymaty baradaky görkezmeler bilen başlaýar. Mysal üçin, Gnostisizm Hudaýyň bellemegi ýaly nika garşy öwredýärdi. Şeýtan häzir hem bir jynsly nika we abort bilen şol bir maksatnamany dowam etdirýär (4:1-8). Timoteosa sagdyn taglymaty öwretmegi (4:6) şeýle bir ýol bilen öwretmegi aýdyldy, onuň mysaly hemmeler tarapyndan görüner we Mukaddes Ýazgylara esaslanýan ahlak ygtyýaryna getirer. Oňa “Mukaddes Ýazgylary köpçülikleýin okamak” üçin özüni bagyşlamagy we wagyz etmekde we öwretmekde ruhy sowgatlaryny ulanmagy aýdyldy (4:11-16). Şeýlelik bilen ybadathana karizmatik şahsyýet tarapyndan däl-de, Mukaddes Ýazgylardaky tejribe esasynda gurlardy.
• Imanly doganlar barada:
Timoteosa uly ýaşly doganlara we uýalara atalar we eneler ýaly, ýaş erkeklere we aýallara bolsa doganlar we uýalar ýaly garamak, we aýratyn hem ýaş aýallara “doly arassalyk bilen” garamak aýdyldy (5:1-2). Köp adamlar aýallar bilen ýalňyş gatnaşyklar sebäpli öz gulluklaryny ýykyldylar.
• Dul aýallar barada:
Dul aýallara kömek gerekdi, sebäbi sosial üpjünçilik maksatnamalary ýokdy. Kömek zerurlyga esaslanmalydy. Maşgalalaryň dul aýallaryna seretmek ilkinji borjudy, we ýaş dul aýallar gaýtadan durmuşa çykyp, öýlerine we maşgalalaryna seretmeli (5:3-16).
• Ýaşulular barada:
Ybadathanada administratiw, çopançylyk we öwretmek işlerinde gulluk edýän ýaşuly dünýewi işiň ýüküni çekmezden işlemek üçin ýeterlik maliýe kömegini almaly. Ýaşula garşy aýyplamany tassyklamak üçin köp şaýat gerek, we günäkärler ybadathananyň öwrenmegi üçin köpçüligiň öňünde käýinmeli (5:17-21).
• Açgözlük barada:
Pul söýgisi Efesde hem bir mesele boldy. Açgözlük we haramlyk adamyň durmuşynda hereketlendiriji güýje öwrülýär, we baýlyk ýa-da güýç sebäpli wezipe buýsanjy köp adamy ruhy taýdan ýykdy. Jogaby näme? “Hudaýhonluk kanagat bilen uly gazançdyr” (6:6).
Isa Hudaýyň Öz adamlaryna aladasy barada giňişleýin gürledi. Asmanyň guşlary Onuň tarapyndan saklanýar, meýdanyň liliýalary owadan geýindirilen, we Hudaý ynsan üçin, aýratyn hem Öz adamlary üçin has köp alada edýär. Biz baý bolmaga çalyşmaly ýa-da zatlar barada alada etmeli däl.
Siziň gökdäki Ataňyz olaryň size gerekdigini bilýär. Emma ilki Onuň Patyşalygyny we Onuň dogrulygyny gözläň, we bu zatlaryň hemmesi size hem beriler (Matta 6:25-34).
Pawlusyň netijesi
Pawlus bu haty öz ýaş işdeşine ähli erbetliklerden gaçmagy “we dogrulygy, hudaýhonlygy, imany, söýgini, çydamlylygy we ýumşaklygy yzarlamagy” güýçli çagyryş bilen jemledi (6:11). Ruhy söweş dowam edýärdi we Timoteos “imanyň gowy göreşini göreşmeli. Çagyrylan ebedi durmuşa ýapyş” (6:12). Rebbe dogry niýetler bilen gulluk etmek bilen, Timoteos we onuň mysalyna eýeren ähli adamlar “hakyky durmuş bolan durmuşa ýapyşardylar, we şeýlelik bilen geljekki döwür üçin özlerine berk binýat hökmünde hazyna ýygnardylar” (6:19).
Biz bu haty Pawlusyň Timoteosyň nähili jogap berjekdigini bilşi ýaly okasak we jogap bersek gowy ederis. Biziň durmuşymyz we ýerli ybadathanamyz munuň üçin has gowy bolar.
SOŇKY BELLEGI
- Ýaşulynyň sowgatlary, häsiýetleri we işi bilen baglanyşykly goşmaça Mukaddes Ýazgylar: Resullaryň Işleri 20:17-32; Rimliler 12:8; 1 Selanikliler 5:12-13; Titus 1:5-9; Ýewreýler 13:7,17; Ýakup 5:14; 1 Petrus 5:1-4. Ýerli ybadathanada ýolbaşçylyk örän möhümdir we çuňňur öwrenilmelidir. Iki kitap hem Mukaddes Ýazgylara laýyk we oňyn peýdaly hökmünde maslahat berilýär: Mukaddes Kitapdaky Ýaşulylyk: Mukaddes Kitapdaky Ýaşulylygy Dikeltmek üçin Gyssagly Çagyryş, Aleksandr Strauç tarapyndan, Lewis & Roth Publishers; we, Hereketdäki Ýaşulylyk, Ybadathananyň Mukaddes Kitapdaky Dolandyryşy Arkaly, Riçard H. Swartli tarapyndan, Emmaus College Press.
