SORAG:
Reformasiýada Martin Lýuteriň maslahatçysy Filip Melanhton ilkinji bolup şeýle diýdi: «Esasy zatlarda, birlik; esasy däl zatlarda, azatlyk; ähli zatlarda söýgi.» Ol haýsy esasy we esasy däl zatlar barada gürleýärdi?
JOGAP:
Bu aýtgy, baglanyşykly Hristianlaryň biri-birine nädip garaýmalydygy bilen, nämäniň esasy we nämäniň esasy däldigi barada ylalaşyga daýanýar. Martin Lýuter Mukaddes Ýazgylaryň imanyň we durmuşyň ýeke-täk düzgüni diýip hasap edendigi sebäpli, ol Hristian imanlarynyň «esasy» we «esasy däl» zatlaryny tapawutlandyrmak üçin Injili ulanardy. Emma, Injiliň käbir böleklerini düşündirmekde tapawutlar bolup bilýän ýaly, dürli adamlaryň esasy we esasy däl zatlaryň arasyndaky serhedi nirede goýjakdygy barada hem tapawutlar bolup biler. Aslynda, bu tema boýunça köp sanly kitaplar ýazyldy.
Hristian imanlarynyň esasy zatlary
Esasy zatlar hökmany, aýrylmaz we möhüm bolany üçin, olar ähli hakyky hristianlar tarapyndan birlik ruhunda paýlaşylmalydyr. Pawlus şeýle ýazdy: «Parahatçylyk baglanyşygy arkaly Ruhyň birligini saklamak üçin ähli tagallany ediň. Bir beden we bir Ruh bar, sizi çagyranlarynda bir umyda çagyryldyňyz; bir Reb, bir iman, bir suwda çokundyrylma; ähli zadyň üstünden, ähli zadyň içinden we ähli zadyň içinde bolan bir Hudaý we ähli zadyň Atasy bar» (Efesliler 4:3-6 TNIV). Ol hristianlary parahatçylykda we birlikde işlemäge çagyrdy, sebäbi olaryň birliginiň esasy aşakdakylary paýlaşýandyklarydy:
- Bir Beden – Olaryň jynsy, milleti, medeniýeti, dili ýa-da ýagdaýy näme bolsa-da, ähli iman edenler Buthananyň, Mesihiň bedeniniň bir bölegi bolupdyr (1 Korinfliler 12:13).
- Bir Ruh – Mukaddes Ruh ähli iman edenleriň içinde we Mesihiň bedeniniň içinde ýaşaýardy (1 Korinfliler 3:16; 6:19).
- Bir Umyt – Geljekde, ähli iman edenler Reb bilen bolar we Oňa ebedi meňzeş bolar (1 Petrus 1:3-5; 1 Ýahýa 3:2-3).
- Bir Reb – Isa Mesih, Hudaýyň Ogly olaryň umumy Halasgäri bolupdyr (1 Korinfliler 8:6).
- Bir Iman – Olar Täze Testamentda Buthana üçin goralan taglymaty umumylykda saklapdyrlar (Ýahuda 3).
- Bir Suwda çokundyrylma – Ähli iman edenler Mukaddes Ruh tarapyndan bir bedene suwda çokundyryldy we bu täze durmuş suwda çokundyrylma bilen nyşanlandy (Rimliler 6:3-4; 1 Korinfliler 12:13).
- Bir Hudaý – Ata Hudaý älemiň iň ýokary hökümdary bolupdyr (1 Korinfliler 8:6).
Käwagtlar Hristian imanlarynyň bu esasy zatlary bir ynam ýa-da iman beýanynda jemlenýär.
Köp halatlarda esasy zatlar hökmünde garalýan beýleki hakykatlar Mukaddes Ýazgylaryň ygtyýarlygy we Täze Testament taglymatlarydyr, mysal üçin: biziň günäkärligimiz we Hudaýyň hökümi; jennetiň we dowzahyň hakykaty; we Mesihiň ölümi we direlişi arkaly toba we iman bilen günäleriň bagyşlanmagy.
Hristian imanlarynyň esasy zatlaryna ynanýan hiç bir adam bilen gatnaşyk etmekden gorkmaly däldiris. Eger Hudaý olary Özüniňki hökmünde kabul edýän bolsa, biz hem kabul etmelidiris (Resullaryň Işleri 10:34-35). Biziň birligimiz ýetişenimize çenli, «Mesihiň dolulygynyň ähli ölçegine ýetýänçäk» (Efesliler 4:13) doly bolmaz. Bu aralykda biz ýetişmäge tarap ösýäris we bu birligi «söýgi bilen hakykaty aýtmak» arkaly saklaýarys, bu bolsa esasy zatlary söýgi bilen saklamak diýmekdir (Efesliler 4:15).
Hristian imanlarynyň esasy däl zatlary
Esasy däl zatlara gelsek, hristianlar bu ugurlarda tapawutlanyp bilerler. Olar dogry hem däl, ýalňyş hem däl bolany üçin, dürli garaýyşlar üçin ýer bar. Iman edenleriň arasynda Injiliň dürli taraplaryny we olaryň netijelerini düşündirmekde dürli derejeler bar. Mysal üçin, Rimde bu butlara gurban edilen eti iýmek we ýewreý dini baýramçylyklaryny saklamak bilen baglanyşyklydy (Rimliler 14:1–15:7). Pawlus olara bu temalar boýunça biri-birini höküm etmezligi öwretdi (Rimliler 14:4, 10-13). Gaýtam, olar Hudaýyň kabul edişi ýaly biri-birini kabul etmelidiler, sebäbi bu ugurlarda tapawutlara rugsat berilýärdi, çünki olar jedelli meselelerdi (Rimliler 14:1,3; 15:7). Bu dürlülikde umumy birligi üpjün ederdi we adamlar ylalaşmazlyga ylalaşardylar.
Täze Testamentda köp ýörelgeler bar, ýöne olary nädip ulanmalydygy we amala aşyrmalydygy barada köp jikme-jiklik ýok. Bu ýörelgeleriň dürli medeniýetlerde, ýagdaýlarda, döwürlerde we däp-dessurlarda dürli ýollar bilen ulanylmagyna mümkinçilik berýär. We gündelik durmuşda duş gelýän köp ýagdaýlar Mukaddes Ýazgylarda anyk beýan edilmeýär. Hristianlar söýgi bilen, Täze Testamentyň taglymatlaryna laýyklykda hereket etseler, esasy däl ugurlarda azatlyk bar.
Gaýtadan seredilen şygar
Biz Hristian imanlarynyň käbir «esasy» we birnäçe «esasy däl» zatlaryny kesgitledik. Emma, bu meseläniň kynçylygy we mümkin bolan meseleleriň spektrini göz öňünde tutup, men iki kategoriýanyň ýerine üç kategoriýany göz öňünde tutmagy teklip ederdim. Täze kategoriýa, ikinji derejeli esasy zatlar, beýleki ikisiniň arasynda ýerleşerdi we ikinji derejeli ähmiýetli Injil taglymatlaryny öz içine alardy, ýöne olaryň dürli düşündirişleri bar we halas bolmak bilen baglanyşykly däl ýa-da birlige howp salmaýar. Bu hem bu taglymatlara esasy däl diýip atlandyrmakdan gaça durýar. Bu model Hristian imanlarynyň birligini we dürlüligini we Hristian gatnaşyklarynda talap edilýän ylalaşygy we sabyrlylygy görkezip biler.
Hristian gatnaşyklary üçin gaýtadan seredilen aýtgy şeýle bolup biler: «Esasy zatlarda (esasy taglymatlar), birlik; ikinji derejeli esasy zatlarda (beýleki taglymatlar), sabyrlylyk; esasy däl zatlarda, azatlyk; ähli zatlarda söýgi.»
«Biz halas bolmagyň iň başy we soňy we Hristianlygyň jemi, diňe Öz gany bilen we biziň hiç bir işimiz bilen däl-de, günäni aýyran we ölümiň güýjüni ýok eden Mesihe iman etmekden ybaratdyr diýip ynanýarys.» — Martin Lýuter
