Aleksandriýa

Aleksandrdan gelip çykan

Beýik Aleksandryň Günbatar imperiýasynyň paýtagty bolmak maksady bilen guran şäheri. Ol b.e. öň 332-nji ýylda esaslandyryldy we ony baýlaşdyran we şöhratlandyran Ptolemeýler tarapyndan tamamlandy. Ol gaty köp ilatly we uly söwda merkezi boldy. Bilim ösdürildi we meşhur kitaphana ýygnandy. Septuagintanyň terjimesi şol ýerde edildi, ol ýerde ýaşaýan köp sanly ýewreýleri grek dilinde Köne Äht bilen üpjün etdi, bu dil olaryň köpüsine tanyşdy. Şäher Ortaýer deňziniň kenarynda ýerleşýän häzirki zaman meşhur şäheri bilen birmeňzeş at bilen tanalýar. Ol Täze Ähtde diňe Pawlusyň ýoldaşy bolan Apollosyň doglan ýeri hökmünde agzalýar, Resullaryň Işleri 18:24; we käbir gämileriň degişli bolan ýa-da ol ýerden ýüzüp giden şäheri hökmünde. Resullaryň Işleri 27:6; Resullaryň Işleri 28:11. Däp-dessur boýunça Mark resulyň Aleksandriýa Hristiançylygy ilkinji bolup getirendigi aýdylýar. Ol ýerdäki kilise soňky ýyllarda möhüm orun eýeledi, ýöne hemişe öz abraýyna laýyk däl.

Aleksandriýa (b.e. öň 332-nji ýylda) Müsür basylyp alnandan soň Beýik Aleksandr tarapyndan esaslandyryldy. Kenar boýundaky 600 mil aralygynda portuň ýoklugy sebäpli ýüze çykan oňaýsyzlygy ykrar edip, ol täze port üçin Mareotis kölüniň we deňziň arasyndaky ýer zolagynda ýerleşýän Rakotis obasyny saýlady. Ol muny Faraos adajygy bilen takmynan bir mil uzynlykdaky ägirt uly mol bilen birleşdirdi we şeýlelikde Afrika, Aziýa we Ýewropanyň söwda duşuşyk ýerine çalt öwrülen iki ajaýyp port döretdi. Şäher Makedon esgeriniň ýaýran plaşy ýaly görnüşde guruldy; töweregi takmynan 15 mil: we ol Gündogardan Günbatara uzalyp gidýän, takmynan 5 mil uzynlykdaky we 100 fut giňligindäki ajaýyp köçe bilen kwartallara bölündi we Demirgazykdan Günorta tarap başga bir birneme kiçiräk köçe bilen kesişdi. Bu kwartallaryň biri (Soma, 'beden') Aleksandryň jesedini kabul etdi we ony Şa Mawzoleýinde balzamlanan görnüşde saklady. Aleksandryň bölünip aýrylan imperiýasynyň Müsür bölegini miras alan Ptolemeýler Aleksandriýany öz paýtagty etdiler we giň gerimli gurluşyk işleri bilen şäheri jemgyýetçilik binalarynyň ajaýyplygy we gözelligi bilen meşhur etdiler. Şa köşgüniň, Şa Mawzoleýiniň, Neptun ybadathanasynyň, Uly Teatryň, Gimnaziýanyň we ägirt uly Nekropolisiň daşyndan, Aleksandriýada meşhur bolan ýene üç sany bina bardy.

1. Muzeý, bu ýerde kolleksiýalar okuw üçin goýlan ýer däl-de, sungat, ylym we edebiýat öwrenilýän ýerdi. Aleksandriýa muzeýi wagtyň geçmegi bilen dünýäniň intellektual durmuşynyň merkezine öwrüldi. Ol biziň häzirki zaman uly uniwersitet baradaky düşünjämiz bilen baglanyşykly zatlara gaty laýyk gelýärdi. Onuň döwlet tarapyndan tölenýän professorlarynyň işgärleri, professorlaryň naharhanasy, kölegeli kluastrlary bardy, ol ýerde dünýäniň dürli künjeklerinden gelen höwesli talyplar Ýewklid, Eratosfen we Gipparh ýaly adamlardan leksiýa diňläp, aýlanyp ýörýärdiler.
2. Şäheriň iň uly hazynasy bolan Kitaphana, ilkinji Ptolemeý tarapyndan esaslandyryldy. Onuň mirasdüşerleri kitaplaryň sanyny artdyrdylar, şeýlelikde kolleksiýa 700,000-den gowrak golýazmany öz içine aldy, olarda Gresiýanyň, Rimiň, Kiçi Aziýanyň, Palestinanyň we hatda Hindistanyň intellektual tagallalary ýazylandy. Bu deňsiz-taýsyz kolleksiýanyň gymmaty ägirt uludy. Kitaphana iki bölekden ybaratdy; we Ýuliý Sezaryň Aleksandriýany gabawynda, Muzeýde saklanan bölegi ýakyldy; ýöne bu ýitgi, Mark Antoni tarapyndan Kleopatra Pergamumyň Şa Kitaphanasyny sowgat bermegi bilen esasan öwezi dolundy. Beýleki bölegi Serapeumda saklanýardy, ol 1895-nji ýylda häzirki 'Pompeýiň sütüniniň' ýerleşýän ýerinde ýerleşendigi anyklandy. Taryh bu meşhur Kitaphananyň b.e. 391-nji ýylynda Ýepiskop Teofilus tarapyndan ýa-da b.e. 641-nji ýylynda Halif Omar tarapyndan ýok edilendigi barada karar bermedi.
3. Dünýäniň ünsüni Aleksandriýa çeken üçünji bina, Aleksandr tarapyndan gury ýere birleşdirilen adada Ptolemeý II Filadelfus tarapyndan gurlan Faraos (Maýak) boldy. Beýikligi 450-490 futa çenli peselýän gatlarda ýokary galyp, ak mermer sütünler, balýustradalar we heýkeller bilen bezelen bu bina, 'Dünýäniň ýedi täsinliginiň' biri hasaplanýardy. B.e. 1303-nji ýylynda ýer titremesi bilen ýok edilendigine garamazdan, ol adamzada hemişelik täsir etdi. Deňizçilere bolan ynsanperwerlik ideýasy, ony öz içine alýan, ähli siwilizasiýaly milletler tarapyndan kabul edildi we häzirki wagtda dünýä boýunça müňlerçe maýaklar, bu ilkinji Faraosyň gymmatly gurluşynda görkezilen mähirli oýlanmadan gelip çykýar. Iň gülläp ösen döwürlerinde Aleksandriýanyň ilaty 800,000 bilen 1,000,000 arasyndady. Söwda, güýmenje we bilim oňa ähli künjeklerden ýaşaýjylary çekdi. Ol Gündogaryň we Günbataryň garyndysydy. Grekleriň çalasynlygy we köptaraplylygy bu ýerde Gündogarlylaryň agyrlygy, konserwatiwligi we arzuwçyllygy bilen birleşdi. Aleksandriýa, Rimden soň, dünýäniň iň uly we iň ajaýyp şäheri boldy. Onuň köpdilli jemgyýetinde ýewreýler az sanly bölegi emele getirmedi. Iýerusalimiň ýok edilmeginden soň (Ýeremiýa 42:14) ýewreý kolonistleri Müsüre köp sanly bolup ýerleşdiler we Pars döwründe olaryň sany gaty köpeldi. Ptolemeýler, birinden başga, olara ýardam berdiler we şäheriň aýratyn bir bölegini olara berdi. Müsür ilatynyň sekizden birinden gowragy ýewreýdi. Olaryň işewürlik instinktleri olara ýurduň söwdasynyň esasy bölegini getirdi. Olar bugdaýyň ägirt uly eksportyny amaly taýdan dolandyrdylar. Käbirleriniň ähli Ortaýer deňizinde söwda edýän uly gämileri bardy. Pawlus Resul iki gezek Aleksandriýa gämisinde ýüzdi (Resullaryň Işleri 27:6; Resullaryň Işleri 28:11). Ýewreýler öz häkimi ýa-da 'Alabarh' astyndady we öz maşgala we dini däp-dessurlaryny berjaý edýärdiler. Olaryň uly merkezi sinagogasy ägirt uly we gaty täsirli binady, ol ýerde ähli söwda gildi bile oturdy we 70 ýaşuly 70 ajaýyp bezegli döwlet oturgyçlarynda ýerleşdirildi. Dini taryhynda iň möhüm wakalaryň biri Aleksandriýada bolup geçdi, şonda Ýewreý Ýazgylary grek diline terjime edildi. Iosifusyň bu işiň ýerine ýetirilmegi barada gürrüň beren rowaýat hekaýalaryny esassyz diýip ret edip bolar. Ýöne ilkinji Lagidleriň hökümdarlygy döwründe (b.e. öň 250 bilen 132 arasynda) 'Septuagintanyň' peýda bolandygy jedelsizdir. Ol, ýewreý däp-dessurlarynyň tassyklamagy ýaly, ylalaşykly işleýän terjimeçiler sindikatynyň önümi däldir. Iş gaty deň däl, Pentateuh iň gowy ýerine ýetirilen, käbir soňky kitaplar bolsa gaty erbet terjime edilen. Terjime ýewreýler tarapyndan garyşyk duýgular bilen garşylandy, bir bölegi mukaddes pygamberlikleriň iň uly haramlanmagy hökmünde ýazgaryldy, beýleki bir bölegi bolsa Kanunyň we Pygamberleriň gözellikleriniň grek dilinde gürleýän milletler dünýäsi tarapyndan ilkinji gezek gymmatynyň bilinmegine mümkinçilik berýän serişde hökmünde öwüldi. Septuaginta, Hudaýyň ykdysadyýeti bilen, Hristiançylygyň hakykatlary üçin iň gymmatly taýýarlyk boldy. Ol butparaz milletleri ýewreý nesline açylan dogrulyk Hudaýy bilen tanyşdyrdy. Ol Hoş Habar üçin ýol açdy. Ol irki Kiliseň Injili boldy. Häzirki wagtda Gündogar Kilisesinde ol Köne Ähtiniň ýeke-täk prawoslaw tekstidir. Ptolemeýleriň Antiohdaky Selewkidler bilen söweşleri Daniýel 11:1-45-de beýan edilýär. Ptolemeý II Filadelfus Palestinada Filadelfiýa (= Rabbath-ammon, Kanun taglymaty 3:11), Ptolemais (Resullaryň Işleri 21:7 = Akko, Kazylar 1:31), Filoteriýa we ş.m. şäherlerinde öz yzyny galdyrdy. Ptolemeý III Euergetes I (b.e. öň 247-222) döwründe meşhur 'Kanopus stelesi' ýazylandy. Ptolemeý IV Filopator bilen dinastiýa pese düşüp başlady we onuň ýewreýlere eden zulumlary (esasan toslama) 3 Makabeýde beýan edilýär. Ptolemeý V Epifanes döwründe Aleksandriýanyň Palestina üstündäki agalygy Antioh III Beýik (Daniýel 11:14-17) agalygy bilen çalşyldy. Onuň hökümdarlygy döwründe meşhur 'Rozetta daşy' dikeldi. Soňky on Ptolemeý diňe özleriniň aýal-gyzlygy, akmaklygy, kaşaňlygy we zalymlygy bilen tapawutlandy. Şäher baýlykda artdy, ýöne syýasy güýçde barha pese düşdi. Ýuliý Sezar b.e. öň 47-nji ýylda Aleksandriýany basyp aldy we Kleopatanyň gysga wagtlyk ýalan şöhratyndan soň, Aktium söweşinden soň Rimlilere geçdi we onuň ykbaly şondan soň Imperiýanyňky bilen birleşdi. Ýöne onuň syýasy güýji şeýlelikde ýitip barýarka, ol geljekki asyrlarda çuňňur täsir etjek intellektual beýikligi ösdürýärdi. Onuň ýewreý ilatynyň arasynda ýewreý däp-dessurlaryny we grek filosofiýasyny birleşdirmäge we Köne Ähtden Platonik we Stoik taglymatlary çykarmaga synanyşýan täze bir mekdep ýüze çykdy. Ýewreýçilik bilen Hellenizmiň bu birleşdirme synanyşygy Aristobulus tarapyndan başlandy we Isa Mesih bilen döwürdeş bolan Filoda öz ýokary nokadyna ýetdi. Ýewreýler milletleriň ýazgylarynda köp ajaýyp we gowy pikirler tapdylar. Olar özleriniň Hudaýyň hakykatynyň ýeke-täk saklaýjylary we goragçylarydygy baradaky buýsançly talaplaryny diňe her bir baý we ýagty grek aňlatmasynyň öz Ýazgylaryndan alnandygyny tassyklamak bilen logiki taýdan gorap bilýärdiler. Platon we Pifagor, olar yglan etdiler, Musa gaty köp bergili. Grekler diňe ýewreý etikasynyň we ýewreý dini we ahlak düşünjeleriniň gaýtadan öndürijileri. Indiki ädim öz Ýazgylaryny grek filosofiýasynyň şertlerinde täzeden ýazmakdy we muny etmegiň iň ýönekeý ýoly allegoriýanyň çylşyrymly ulgamy arkaly bolupdy. Filo Köne Ähtiniň allegoriýasyny şeýle bir derejä çykardy welin, ol patriarhlaryň we olaryň aýallarynyň iň ýönekeý hekaýalaryndan özüne gerek bolan ähli ýalan filosofiýany çykaryp bildi. Ýöne bu ýalan mesele boldy. Ol logiki toslama esaslanýardy we Filonyň köp jiltli eserleri, zehinli we bilimli bolsa-da, diňe grek filosofiýasy üçin hem, ýewreý dini ösüşi üçin hem bu ugurlar boýunça hiç hili umydyň ýokdugyny görkezýär. Allegoriki düşündiriş usulynyň netijeleri, ýöne, Hristian Kilisesiniň taryhynda görüldi. Iýerusalimde 'Aleksandriýalylaryň sinagogasy' barada okaýarys, olar Mukaddes Stefan bilen onuň hakykatlary açyk yglan etmegine gaty duşmançylyklydy (Resullaryň Işleri 6:9). Aleksandriýaly Apollos (Resullaryň Işleri 18:24-28) Hristian taglymatynda 'has takyk öwredilmäge' mätäçdi, ýöne onuň Filonyň şägirdi bolandygyna göni subutnama ýok. Ýewreýlere Ýazylan Hat Aleksandriýa täsiriniň yzlaryny görkezýär we Mukaddes Pawlusyň Aleksandriýa hermenewtikasy we terminologiýasy bilen tanyş däldigine subutnamalar bar (Galatiýalylar 4:24-31 bilen deňeşdiriň). Ýöne Mukaddes Pawlusyň Aleksandriýa hiç haçan baryp görendigine subutnama ýok. Ol ol ýere gitmekden saklanan ýaly, sebäbi Hoş Habar şähere eýýäm ýetipdi (Rimliler 15:20 bilen deňeşdiriň). Ýewsebius Mukaddes Markyň Hristiançylygy Müsüre getirendigini aýdýar. 2-nji we 3-nji asyrlarda Aleksandriýa Hristian dünýäsiniň intellektual paýtagtydy. Aleksandriýa teologiýa mekdebi Pantænusyň, Klementiň we aýratyn-da Origeniň atlary bilen şöhratlandy, ol allegoriki däp-dessury dowam etdirip, Hristian taglymatynyň grek filosofiýasynyň arzuwlaryny we isleglerini öz içine alýandygyny we amala aşyrýandygyny görkezmäge çalyşdy. Usulyň erbet tendensiýalary Aleksandriýa bid'atçylary Basileýdes we Walentiniýanyň taglymatlarynda öz beýanyny tapdy. Aleksandriýa Hristian imaniniň barha güýçli berkitmesine öwrüldi. Bu ýerde Atanasius Niseýa jedelinde Mesihyň hakyky Hudaýlygyny dünýä garşy gorady we şäheriň Hristian teologiýasyna täsiri çuňňurdy. B.e. 641-nji ýylynda Aleksandriýa Amrounyň eline düşdi; 7-nji asyrda pese düşüp başlady. Kairanyň döredilmegi başga bir zarba boldy we 1497-nji ýylda Ýagşy Umyt Burny arkaly Gündogara täze ýoluň açylmagy onuň söwdasyny diýen ýaly ýok etdi. 19-njy asyryň başynda Aleksandriýa diňe bir oba bolupdy. Häzirki wagtda ol ýene-de uly we gülläp ösýän şäher, ilaty 200,000-den gowrak bolup, çalt artýar we onuň porty Ortaýer deňziniň kenaryndaky iň işjeň portlaryň biridir. G. A. Frank Naýt.