Amorlylar

Ham ogly Kanan neslinden bolan halk. Gelip çykyş 10:16. Olar daglarda ýaşaýardylar, adyndan görnüşi ýaly, käwagt Iordanyň gündogarynda we günbatarynda daglarda bolupdyrlar. Sanlar 13:29; Ýoşua 5:1; Kazylar 1:34-36; Kazylar 10:8; 1 Patyşalar 4:19. Iň agalyk ediji we iň bozuk halk ýa-da taýpa bolandyklary üçin, olar käwagt Kananlylary umumylykda aňladýarlar. Gelip çykyş 15:16; 1 Patyşalar 21:26. Ybraýym Hebronda bolanda, käbirleri oňa birleşipdirler. Gelip çykyş 14:13. Şeýlelik bilen, milletlerden galan bir bölegi wada mirasçysy bilen baglanyşykly bolupdy, ýöne Lut (bedeni boýunça Ysraýylyň bir görnüşi) ondan aýrylyşypdy. Ysraýyl wada edilen ýurda ýakynlaşanda, olar gündogarda bolup, Ysraýylyň geçmegine rugsat bermediler; ýöne olar ýeňildi, şäherleri basylyp alyndy we halk, patyşasy Sihon bilen bilelikde öldürildi. Sanlar 21:21-26; Kanun taglymaty 2:24; Amos 2:9-10. Käbirleri gaçyp gutarmaly bolupdyr, çünki biz olaryň soňraky döwürde bardygyny okaýarys we Ýehowanyň Ysraýyl bilen bolan jedellerinden biri olaryň hudaýlaryna sežde edendikleri üçindi. Ezra 9:1-2. Süleýman olary salgyt töleýän etdi. 1 Patyşalar 9:20-21; 2 Hronikalar 8:7-8. Gibeonlylar Amorlylardan galan bir bölekdi. 2 Samuel 21:2. Mundan soň olar barada hiç zat eşidilmeýär. Iýerusalimiň (Ýahudanyň) tebigy pes ýagdaýy onuň gelip çykyşy bilen beýan edilýär, kakasy Amorly, ejesi Hititli bolupdy, ýöne Hudaý merhemet bilen onuň pesligine rehim edip, ony uly şöhrata galdyrdy; ýöne, gynansak-da, ol utançsyzlyk bilen wepasyzlyk etdi. Ezekiel 16:3-43.

Palestinada, Siriýada we Babilonda yzlary tapylan gadymy halk. Kanun taglymaty 3:9-dan görnüşi ýaly, olaryň dili diňe dialektik taýdan Kanan dilinden, ýagny Ýewreý dilinden tapawutlanýardy. Bu garaýyş ýadygärliklerdäki köp sanly atlar bilen tassyklanýar. Şoňa görä-de, olar Kananlylar bilen bir jynsdy. Hammurabiniň döwründäki (b.e. öň 2250) şertnama tabletleri Amorlylaryň şol wagt Babilonda bolandygyny görkezýär (Meissner, Altbab. Privatrecht, No. 42 deňeşdir). Bu döwürde olaryň ýurdy MAR-TU ideogrammasy bilen bellenilýärdi. Bu ideogrammanyň Palestina we Siriýa degişlidigi köpden bäri bellidi. Şol wagt Amorlylar eýýäm Günbatarda bardy. Olaryň atlarynyň meňzeşligi sebäpli, Amorlylaryň Babilonda ilkinji dinastiýany, Hammurabi dinastiýasyny döreden Semit göçüminiň jynsy bilen birmeňzeşdigine ynanýarlar (Paton, Siriýa we Palestina, 25 29 deňeşdir). Paton Amor göçüminiň b.e. öň 2500-nji ýyllarda Babilony we Ortaýer deňiz kenaryny basyp alandygyny öňe sürýär, ýöne Johns (Expos., Aprel, 1906, s. 341) atlaryň esasynda Amorlylaryň Sargon döwründen, b.e. öň 3800-nji ýyllardan öň hem Babilonda, hem-de Günbatarda bolandygyny ähtimal hasaplaýar. B.e. öň 1400-nji ýyllarda el-Amarna tabletlerinden bilşimiz ýaly, Liwanon we Anti-Liwanon dag gerişleriniň arasyndaky uly jülge, soňra Köl-Siriýa diýlip atlandyrylan, Amorlylar tarapyndan mesgen tutulypdy, olaryň şazadasy Aziru bolupdy (KIB [^1], v. No. 42, 44, we 50 deňeşdir). Käbir wagtda olar Palestinany hem basyp alan ýaly, çünki Elohist dokumentde olar Palestinanyň daglyk ýerleriniň Ysraýyldan öňki ýaşaýjylary hökmünde görkezilýär, olary Ýewreýler basyp alypdy (Sanlar 13:29, Ýoşua 24:8; Ýoşua 24:18 deňeşdir). Bu pygamber Amosyň (Amos 2:9-10) we, bölekleýin, Ezekieliň (Ezekiel 16:8; Ezekiel 16:45) garaýşydy. Ýahwist dokument bolsa, Kananlylary (seret) ýurduň asyl ýaşaýjylary hasaplaýar. Ýahwist dokument günorta patyşalykda, Elohist dokument bolsa demirgazykda döränligi sebäpli, käbirleri Amorlylaryň Demirgazyk Palestinada aýratyn güýçlüdigini çak etdiler; ýöne Ýahwist dokument hem (Kazylar 1:34-35) Amorlylaryň Aýalon jülgesinde güýçlüdigini ykrar edýär. Kazylar 1:36-da 'Amorlylar' ähtimal 'Edomlylar' sözüniň bozulmasydyr. (G. F. Mur SBOT [^2] görä). Ýahwist (Sanlar 32:39) we Elohist (Sanlar 21:13) ikisi hem Iordan derýasynyň aňyrsyndaky Sihon patyşanyň patyşalygyny, paýtagty Heşbonda bolan we Arnon derýasyndan Ýabbok derýasyna çenli uzap giden, Amorly patyşalygy hökmünde görkezýärler, we birnäçe soňky Mukaddes Kitap ýazyjylary bu garaýşy beýan edýärler. Bu patyşalyk Ysraýyllar Kanan ýurduna çozanlarynda ýeňildi. Ysraýyl basyp alandan soň Amorlylar gözümizden ýitýär. Jorj A. Barton.

[^1]: Keýlinşriftli Kitaphana. [^2]: Köne Äht Mukaddes Kitaplary.