Antiohiýa

Garşy sürülen

Ipsus söweşiniň netijesinde Seleuk Nikator (b.e. öň 312-280) Aleksandr Makedonskiniň Aziýa imperiýasynyň köp böleginiň dolandyryşyny üpjün etdi, ol Hellespontdan we Ortaýer deňzinden bir tarapdan Jaksartese we Indusa çenli uzalyp gidýärdi. Onuň esaslandyran Seleukidler dinastiýasy 247 ýyl dowam etdi. Şäherler gurmak we olara öz adyny ýa-da garyndaşlarynyň adyny dakmak höwesi bilen, ol 37-den az bolmadyk şäher gurupdyr, olaryň 4-si Täze Ähtde agzalýar: (1) Siriýanyň Antiohiýasy (Resullaryň Işleri 11:19), (2) Seleukiýa (Resullaryň Işleri 13:4), (3) Pisidiýanyň Antiohiýasy (Resullaryň Işleri 13:14; Resullaryň Işleri 14:21, 2 Timoteos 3:11) we (4) Laodikiýa (Koloseliler 4:13-16, Ylham 1:11; Ylham 3:14). Onuň guran we kakasy Antiohusyň adyny dakan 16 Antiohiýanyň iň meşhury Siriýadaky Orontesdäki Antiohiýady. Ýer üns bilen saýlanyp alnypdy, we dini rugsat oňa mukaddes guşlaryň ýerleşýän ýerini açyp berendigi baradaky hekaýanyň oýlanyp tapylmagy bilen berlipdi, ol bolsa olaryň uçuşyny goňşy belentlikden synlapdy. Imperiýanyň paýtagtynyň Ýefrat jülgesinden Ortaýer deňzine has ýakyn ýere göçürilmegi syýasy taýdan peýdaly bolupdy. Täze şäher Lewantyň çuň egrelmesinde, Iýerusalimden demirgazyga takmynan 300 mil uzaklykda ýerleşýärdi. Deňizden 14 mil uzaklykda bolsa-da, onuň çep kenarynda gurlan gämiler gatnaýan Orontes derýasy ony Seleukiýa we onuň ajaýyp porty bilen birleşdirýärdi. Şeýlelik bilen, Babylonyň, Parsyň we Hindistanyň söwdasy bilen esasy kerwen ýollary arkaly baglanyşykly bolup, we günbatardaky uly dünýä bilen aragatnaşyk saklaýan deňiz porty bilen, Antiohiýa bir wagtlar Tiriň monopoliýasy bolan ägirt uly söwdanyň mirasçysy boldy. Onuň deňiz porty Seleukiýa Gibraltar ýa-da Sewastopol ýaly uly gala bolupdy. Seleuk öz täze paýtagtyna müňlerçe ýewreýi çekdi, olara beýleki ähli ýaşaýjylar bilen deň raýatlyk hukuklaryny hödürledi. Raýatlar 18 etraba bölündi, we her bir jemgyýet öz şäher meseleleri bilen meşgullanýardy. Onuň mirasdüşeri, Antiohus I, Soter (b.e. öň 280-261), şähere bol suw üpjünçiligini getirdi, şeýlelik bilen her bir hususy öýüň öz suw turbalary, we her bir jemgyýetçilik ýeriniň öz owadan çeşmesi bardy. Ol mundan başga-da, astronom Aratus ýaly alymlary öz köşgüne çagyryp, we daşary ýurt dillerindäki ylmy eserleri grek diline terjime etmäge gözegçilik edip, Antiohiýany Aleksandriýanyň intellektual bäsdeşine öwürmäge çalyşdy. Şeýlelik bilen, haldaý ruhany Berosusyň Babylonyň gymmatly taryhy unudylmakdan halas edildi. Seleukidler bilen Ptolemeýleriň arasynda başlanan yzygiderli söweşler Daniýel 11:1-45-de beýan edilýär. Söweşiň ykbaly gaty üýtgeşikdi. Indiki patyşadan bir öňki, Seleuk II, Kallinikus (b.e. öň 246-226) döwründe, Ptolemeý Euergetes Seleukiýany basyp aldy, oňa Müsür goşunyny ýerleşdirdi, we Seleukidler imperiýasyny Susiana we Baktriýa çenli talady, Müsüre ägirt uly olja alyp gitdi. Meýdanda ýeňilen Kallinikus öz patyşalyk şäherini bezemäge özüni bagyş etdi. S. Nikator tarapyndan esaslandyrylan Antiohiýa bir kwartaldan ybaratdy. Antiohus I, Soter ikinjisini goşupdy, ýöne Kallinikus indi üçünjisini goşdy, derýadaky adany şähere birleşdirip we ony bäş köpri bilen materik bilen baglanyşdyryp. Bu täze sebitde köçeler ähli tarapdan dik burçlydy, we iki esasy ýoluň kesişýän ýerinde ýol tetrapylon, dört derwezeli ýapyk kolonnada bilen örtülipdi. Şäher mundan başga-da gymmat bahaly ybadathana, portik we heýkeller bilen bezelipdi. Ýöne bu hökümdarlykda başlanan iň görnükli inženerçilik işi Seleukiýadaky uly dokuň gazylmagy, gorag diwarlarynyň gurulmagy we gaty gaýalaryň arasyndan içerik kanal gazylmagy boldy. Kanal yzygiderli kesik we tunel bolup, asmana açyk bölekleri jemi 1869 fut, käbir ýerlerde 120 fut çuňluga çenli gazylan, tunel hökmünde gazylan bölekleri (adatça 24 fut beýiklikde) jemi 395 futdy. Antiohus III, Uly (b.e. öň 223-187) bilen şäheriň ykbaly janlandy. Ol Müsür goşunyny Seleukiýadan kowdy, Ýahudiýanyň üstündäki Ptolemeý hökümdarlygyny bes etdi, ähli Palestinany we ähli Kiçi Aziýany öz hökümdarlygyna tabyn etdi, tä onuň güýji Magnesiýanyň (b.e. öň 190) ýeňilmez ýeňlişinde rimliler tarapyndan ýykyldy. Onuň ogly Seleuk IV, Filopatoryň (b.e. öň 187-175) öldürilmeginden soň, ol esasan öz patyşalygynyň çeken maliýe ýitgilerini bejermek bilen meşgul bolupdy, ýalpyldawuk, ýöne bütinleý prinsipiz ýaş Antiohus IV. Epifanes (b.e. öň 175-164) tagta çykdy. Kaligulanyň masgarabazlygy we Neronuň ahlaksyzlygy bilen, ol öz neslinden miras galan arhitektura we grek medeniýeti üçin zehinini birleşdirdi. Onuň arzuwlarynda Antiohiýa gözellikde hiç kime ikinji bolmadyk metropol bolmalydy, we grek sungaty we grek dini onuň ähli hökümdarlyklarynda birmeňzeş düzgün bolmalydy. Eýýäm bar bolan üç kwartala ol dördünjisini goşdy, bu Antiohiýa 'Tetrapolis' adyny gazandyrdy. Bu ýerde ol Senat jaýyny, Silpius dagynyň belentlikleriniň birinde Ýupiter Kapitolinusa ybadathanany we şäheri gurşap alýan daglaryň başga bir gerşinde güýçli galany gurdy. Antiohiýanyň gündogaryndan günbataryna çenli ol iki hatar kolonnadaly ajaýyp korsa gurdy, ol göni çyzykda 5 mil uzalyp gidýärdi. Çygly howada ilat bir ujundan beýleki ujuna örtügiň aşagynda ýöräp bilýärdi. Agajlar, güller we çeşmeler seýilgähi bezedi; we şahyrlar Apollonyň heýkeliniň we derýanyň golaýynda guran Nimfeýumynyň gözelligini wasp etdiler. Kesel döwründe hudaýlaryň gazabyny sowmak üçin, ol heýkeltaraş Leiosa Silpius dagyny dowzah gämisiniň sürüjisi Haronyň ägirt uly heýkeline öwürmegi buýurdy. Ol şäheriň üstünden gaşlaryny çytdy, we oňa Haronium ady dakyldy. Epifanesyň Palestinany hellenleşdirmek syýasaty Makkabeýleriň berk garşylygyny döretdi, we soňky söweşlerde onuň güýçleri köp ýeňlişlere sezewar boldy, ýöne onuň Iýerusalimde eden ýaralanmalary we zulumlary aýdyp gutarmazdy. Antiohus Epifanes bilen Siriýa tagtynyň beýikligi ýitdi. Soňky şazadalar Palestinanyň ykbalyna diňe gaty çäkli täsir etdiler, we Antiohiýanyň syýasy güýjüň merkezi hökmünde gülläp ösen günleri hemişelik ýitdi. Şäher soňky Seleukidler döwründe köp ganly çaknyşyklaryň sahnasy boldy, sebäbi tagta çykmak üçin gan döküp geçen her bir basybalyjy gysga wagtda başga bir bäsdeş tarapyndan ýeňildi. Bu göreşleriň birnäçesinde ýewreýler gatnaşdylar, we Antiohiýanyň güýji gowşadygyça, ýewreý Hasmonaý şazadalarynyň güýji we amaly garaşsyzlygy artdy. B.e. öň 83-nji ýylda ähli Siriýa Ermenistanyň patyşasy Tigranesyň eline geçdi, ol 14 ýyl Antiohiýanyň hökümdary bolup galdy. Tigranes rimliler tarapyndan ýeňilende, Pompeý Seleukidler dinastiýasyna soň goýdy, we Antiohiýa monarhlarynyň nesli b.e. öň 65-nji ýylda gutardy. Güýçli Pax Romana şähere täze güýç berdi. Antiohiýa azat şäher edildi, we prefeftiň merkezi we Rim Siriýa welaýatynyň paýtagty boldy. Mark Antoni soňky gozgalaňlar döwründe gul edilen ähli ýewreýleri azat etmegi we olaryň emlägini yzyna gaýtarmagy buýurdy. Antiohiýanyň oňa wepalylygy üçin Iuliý Sezar ajaýyp bazilika, Sezareýumy gurdy, we mundan başga-da täze akweduk, teatr we jemgyýetçilik hammamlaryny berdi. Awgust, Agrippa, Beýik Irod, Tiberiýus we soňra Antoninus Piýus, ählisi şäheri gaty bezäp, köp täze we täsirli arhitektura aýratynlyklaryny goşdular. Gadymy diwarlar 50-60 fut beýiklige çenli täzeden gurlup, ýokarsynda 8 fut galyňlykda bolup, ägirt uly diňler bilen bezelipdi. Ägirt uly diwar jülgelerden dag eňňitleri boýunça şäheriň üstünden seredýän depeleriň iň ýokary nokadyna çenli uzalyp gidýärdi. Antiohiýa şeýlelik bilen, 7 mil töweregi bolan dagly gala bilen goralýan ýaly görünýärdi. Soňky asyrlarda ýer titremeleri bu diwarlary ýykdy, ýöne rim galalarynyň käbirleri henizem dur. Hristiançylyk Antiohiýa ýetende, ol 500,000-den gowrak ilatly uly şäherdi, oňa 'Gündogaryň Şa zenany', 'Rim imperiýasynyň Üçünji Metropolisi' diýilýärdi. 'Owadan Antiohiýada' italýan baýlygy, grek estetizmi we gündogar kaşaňlygy döredip biljek ähli zat tapylýardy. Gadymy ýazyjylar, emma, şäheri dünýädäki iň hapa we iň ahlaksyz şäherlerden biri hökmünde biragyzdan beýan edýärler. Kosmopolit häsiýetli raýatlar özlerini her bir kanundan, ynsan ýa-da Hudaý kanunyndan azat edilen ýaly alyp barýardylar. Ahlaksyzlyk, yrym, şarlatanlyk, edepsizlik, her bir gazaply we pes höwes ilat tarapyndan görkezilýärdi; olaryň sögünçli goşgulary döretmek ukyby meşhurdy, olaryň hapa, üýtgeýji, gozgalaňçy we gödek häsiýetleri Antiohiýa adyny ähli erbetlikleriň nyşanyna öwürdi. Olaryň ýalpyldawuklygy we energiýasy, Siseron tarapyndan gaty öwülen, bejerip bolmaýan ýeňillik we ahlak prinsiplerine biperwaýlyk bilen deňleşdirilýärdi. Şäherden bäş mil uzaklykda ýerleşýän Dafne tokaýy, Apollon, Wenera, Isis we ş.m. ybadathanalary bilen doldurylan, we teatrlary, hammamlary, meýhanalary we tans salonlary bilen dyknyşykly bolup, ol ýerde tapylan esgerler jezalandyrylyp, imperator gullugyndan boşadylypdy. 'Dafne ahlagy' nakyla öwrüldi. Ýuwenal Rimiň hapaçylygyny beýan etmek üçin 'Orontes Tiberiň içine akdy' diýmekden başga has güýçli ýol tapyp bilmedi. Bu Wagtlaýyn bazarda ýewreýler köp sanly bolup ýaşaýardylar, ýöne olar şäheriň ahlagyna az ýa-da hiç hili täsir etmediler. Biz, emma, Antiohiýaly prozelit Nikolas barada eşidýäris (Resullaryň Işleri 6:5), we başgalary hem bolup bilerdi. Ýöne Mukaddes Stefan ölenden soň, yzarlamalardan gaçan hristianlar demirgazyga Antiohiýa çenli gaçdylar, ol ýerde greklere wagyz etmäge başladylar (Resullaryň Işleri 11:19), we köp sanly adam ynanýardy. Iş şeýle uludy welin, Iýerusalim Kilisesi kömek etmek üçin Barnabasy iberdi, ol bolsa has köp kömegiň gerekdigini görüp, Saul Tarsusdan tapyp getirdi. Ol ýerde olar bir ýyl galdylar, we güýçli Kilise gurdular. Antiohiýa (1) 'Hristian' adynyň (Resullaryň Işleri 11:26) we (2) daşary ýurt missiýalarynyň doglan ýeri bolmak hormatyna eýe boldy. Bu şäherden Pawlus we Barnabas ilkinji missionerlik syýahatyna başladylar (Resullaryň Işleri 13:1-4), we syýahatyň ahyrynda Antiohiýa gaýdyp geldiler (Resullaryň Işleri 14:26). Ikinji syýahat Antiohiýadan başlanyp, Antiohiýada gutardy (Resullaryň Işleri 15:35-41; Resullaryň Işleri 18:22); we şäher ýene-de üçünji syýahatyň başlangyç nokady boldy (Resullaryň Işleri 18:23). Antiohiýa Kilisesi açlyk döwründe Iýerusalimdäki garyp mukaddeslere jomartlyk bilen kömek etdi (Resullaryň Işleri 11:27-30). Bu ýerde şeýle hem butparazlardan gelenleriň sünnet edilmegi baradaky jedel başlandy (Resullaryň Işleri 15:1-22), we bu ýerde Pawlus Petrusyň yzygiderliligi üçin oňa garşy durdy (Galatiýalylar 2:11-21). Iýerusalim ýykylandan soň, Antiohiýa Hristiançylygyň hakyky merkezi boldy. Bir derweze henizem 'Mukaddes Pawlusyň Derwezesi' adyny göterýär. Ignatiýus Antiohiýadan Rimde şehit bolmak üçin ýola çykdy. Şäher öz ýaşaýjylary hökmünde Ýohann Hrizostomy, Ammianus Marsellinusy, Ewagriýusy we Libaniusy görkezýärdi. B.e. 252-380-nji ýyllar aralygynda Antiohiýa on Kilise Geňeşiniň sahnasy boldy. Antiohiýanyň Patriarhy Rim, Konstantinopol, Iýerusalim we Aleksandriýanyň patriarhlaryndan öňde durýardy. Antiohiýa b.e. 260-njy ýylda Parsly Şapur tarapyndan basylyp alyndy; b.e. 538-nji ýylda Hosroes tarapyndan ýakyldy; Ýustinian tarapyndan täzeden gurlup, b.e. 635-nji ýylda ýene-de Sarasenleriň öňünde ýykyldy. Nikefor Fokas ony b.e. 969-njy ýylda yzyna aldy, ýöne b.e. 1084-nji ýylda Seljuk türkmenleriniň eline geçdi. Ilkinji Haçly ýörişçiler ony 1098-nji ýylda meşhur gabawdan soň yzyna aldylar, bu gabaw 'Mukaddes Naýzanyň oýlanyp tapylmagy' bilen bellendi; ýöne 1268-nji ýylda ol ahyrky netijede türkmenleriň eline geçdi. Ýer titremeleri adamyň ýykyjy eline goşuldy. B.e. öň 184, b.e. 37, 115, 457, we aýratyn-da 526 (200,000 adam heläk bolanda), 528, 1170 we 1872-nji ýyllardaky iň betbagtçylykly boldy. Bir wagtlar ägirt uly şäher 6,000 ilatly kiçijik, pes we hapa şähere çenli kiçeldi, ýöne henizem Antaki (türk) ýa-da Antakiýa (arap) adyny göterýär. Ol ýene-de Hristian missiýasynyň merkezi, we Antiohiýa Kilisesi, öňküsi ýaly, töwerekdäki garaňkylygy ýagtylandyrmaga çalyşýar. G. A. Frank Naýt.

Antiohiýa (Pisidiýa): 'Pisidiýanyň Antiohiýasy' ýa-da 'Pisidiýadaky Antiohiýa' aňlatmasy nädogrydyr, sebäbi şäher Pisidiýada däldi. Onuň resmi ady 'Pisidiýanyň golaýyndaky Antiohiýa' bolup, we ol Pisidiýa üçin bar bolany üçin, 'Pisidiýa' sypaty käwagt ýalňyşlyk bilen oňa dakylýardy. Ol hakykatda Frigiýanyň etnik etrabynda, we Rim Galatiýa welaýatynda (onuň Frigiýa Galatika diýilýän sebitinde) ýerleşýärdi. Magnesiýanyň ýaşaýjylary tarapyndan esaslandyrylan, ol rimliler tarapyndan azat şäher edildi, we imperator Awgust tarapyndan ol ýerde goňşy barbarlary gözegçilikde saklamak üçin koloniýa döredildi. Şäher dolandyryşy Rim boldy, we resmi dil Latyn boldy. Mukaddes Pawlus oňa dört gezek baryp gördi (Resullaryň Işleri 13:14; Resullaryň Işleri 14:21; Resullaryň Işleri 16:6; Resullaryň Işleri 18:22), we ol Galatiýalylara Ýazylan Hatda agzalýan kilsäniň biridir. A. Souter.