Aretas

Päk

Arabystanyň demirgazyk böleginiň arap patyşalarynyň umumy ady (Müsür patyşalary üçin Faraon ýaly). Damaskdaky Aretasyň wekili Pawlusy tussag etmäge synanyşdy. 2 Korinfliler 11:32. Herod Antipasyň gaýynatasydygy sebäpli, bu patyşa gyzyny aýryşandygy üçin oňa garşy söweş edip, ony ýeňdi. Siriýanyň häkimi Vitelliýusa Aretasy diri ýa-da öli ele salmak buýrugy berildi; ýöne Tiberiýus bu amala aşyrylmazdan öň öldi. Imperiýanyň mirasdüşeri bolan Kaligula Antipasy sürgün etdi. Ol Gündogarda käbir üýtgeşmeler etdi we Damaskyň Siriýa welaýatyndan aýrylyp, Aretasa berlendigi çaklanylýar.

Bu, Petra (Sela) paýtagty bolan Nahateý arap patyşalarynyň birnäçesiniň dinastiýa ady (aram. Çarethath) bolup, olaryň ýazuw we söwda maksatlary üçin dili aramaý dialekti bolupdyr, bu bar bolan ýazgylardan görünýär. (Cooke, N. Semitik Ýazgylar sah. 214 we ş.m.). Nesliň ilkinjisi 2 Makabeýler 5:8-de agzalýar; dördünjisi (şahsy ady Eneas bolan) 2 Korinfliler 11:32-de, onuň ‘etnarhy’ Pawlus pygamberi ‘tutmak üçin Damasklylaryň şäherini gorapdyr’ diýilýär; ýöne Resul gaçyp gutulýar. Bu onuň imana gelmeginden üç ýyl soň bolupdyr (Galatýalylar 1:17 we ş.m., Resullaryň Işleri 9:23 we ş.m.). Bu ýerde bir kynçylyk bar, sebäbi Damask adaty Rim Siriýa welaýatynda bolupdyr. Aretas III. ony b.e. öň 85-de eýeläpdi; Damaskyň Rim teňňeleri b.e. 34-de gutarýar we b.e. 62-3-de täzeden başlaýar. Bu aralykda Nabateýleriň şäheri eýeländigi çaklanylýar. Ýöne Tiberiýusyň ölüminden öň (b.e. 37) olaryň yzygiderli eýeleşmegi bolup bilmezdi, sebäbi Siriýanyň propretory Vitelliýus, şol imperator tarapyndan Aretas IV-i jezalandyrmak üçin iberilipdi, sebäbi ol Herod Antipasyň öz uýasyny Herodiasyň peýdasyna aýryşmagy üçin ar alandy. Şonuň üçin b.e. 37-niň Pawlus pygamberiň gaçmagy üçin iň irki mümkin senesi bolandygy çaklanylýar; we bu Pawlus hronologiýasy baradaky garaýşymyzy birneme üýtgeder (seret: Pawlus Resul, § 4). Ýöne 2 Korinfliler 11:32 we ş.m.-däki salgylanma Aretasyň etnarhy tarapyndan Damaskyň hemişelik eýeleşmegini hökman aňlatmaýar. Aretasyň Herod Antipasa garşy söweşinde ýa-da soňra wagtlaýyn eýeleşme bolup bilerdi; we bu geçelgä esaslanyp, islendik hronologiki teoriýany gurmak howply bolar. Aretas IV-iň hökümdarlygy b.e. öň 9-dan b.e. 40-a çenli dowam etdi; ýazgylar (el-Hejrada) we teňňeler onuň 48-nji ýylynda senelenýär (Cooke, l.c.). A. J. Maclean.