Aşera

Tokaýlar (butparazlyk üçin)

Gaýtadan seredilen wersiýada Aşera (köplük Aşerim, seýrek Aşerot) Ýewreý atlandyrmasynyň terjimesi hökmünde peýda bolýar, ony Awtorizirlenen wersiýa, Septuaginta we Wulgata eýerip, ýalňyşlyk bilen tokaý diýip terjime edipdi. Köne Äht ýazyjylary tarapyndan bu söz üç dürli ulanylyşda ulanylýar.

1. Hudaý Aşera. Birnäçe ýerde Aşera Kengan hudaýynyň ady hökmünde ykrar edilmelidir. Şeýlelik bilen 1 Patyşalar 18:19-da biz Baalyň we Aşeranyň pygamberleri barada okaýarys, 1 Patyşalar 15:13-de (= 2 Ýyl ýazgylary 15:16) 'ýigrenji heýkel' barada, we 2 Patyşalar 21:7-de Aşeranyň 'oýulyp ýasalan heýkeli' barada, şeýle hem onuň ybadatynda ulanylan gurbanlyk gaplary barada (2 Patyşalar 23:4) okaýarys, Kazylar 3:7 bolsa Baalim we Aşerot barada gürleýär. Bu salgylanmalar, ykrar edilmelidir ki, tankydy taryhçy üçin hemmesi deň gymmatly däl we käbir öňdebaryjy awtoritetlerimiz häzirki wagta çenli Kengan hudaýy Aşeranyň barlygyny kabul etmekden ýüz öwürdiler, ady diňe aşeranyň ýa-da mukaddes sütüniň (seret § 3) edebi şahsyýetleşdirilmegi ýa-da Astarte bilen garyşyklyk sebäpli (seret Kazylar 3:7 bilen Kazylar 2:13) hasapladylar. Soňky birnäçe ýylda bolsa, dürli monumental deliller ýüze çykdy (seret Lagrange, Études sur les religions semitiques (1905), 119 ff.) iň soňkusy Palestinanyň öz topragyndan Taanahda tapylan çyzgyly planşetde Aşirat ýa-da Aşera atly hudaýyň gadymy döwürlerden bäri Günbatar Semitler tarapyndan ybadat edilendigini görkezýär. Şonuň üçin ýokardaky parçalaryň Köne Äht döwürlerinde, hatda Ybadathananyň öz içinde-de, onuň ybadatynyň delili hökmünde kabul edilmeginde hiç hili ikirjiňlenme bolmaly däldir. Bu irki Kengan hudaýynyň ady, taryhy we häsiýetleri boýunça Babililer tarapyndan Iştar, we Finikiýalylar tarapyndan Aştert (Köne Äht 'Aştoret') diýlip atlandyrylýan güýçli Semit hudaýy bilen gatnaşygy entek düşnüksizdir (seret Die Keilinschriften und das Alte Testament, Indeks; Lagrange, op. cit.). Soňkusy her niçik-de Kenganda öňkini kem-kemden gysyp çykardy.
2. Aşeranyň heýkeli. Manasa tarapyndan Ybadathanada gurlan Aşeranyň oýulyp ýasalan heýkeli (2 Patyşalar 21:7), Ýoşiýa tarapyndan ýykylanda, diňe aşera diýlip atlandyrylýar (2 Patyşalar 23:6). Sürgün pygamberi tarapyndan beýan edilen butlar ýaly (Işaýa 41:7; Işaýa 44:12 ff.), ol açyk-açyk gymmat bahaly metal bilen örtülen agaç özeginden ybaratdy, sebäbi ony birbada ýakyp we 'tozga öwrüp' bolýardy (seret 2 Ýyl ýazgylary 15:16 Maakanyň degişli heýkeli üçin), we Aşeranyň aýal ybadatçylary tarapyndan döwürleýin dokalan perdeler (Luk. 'köýnekler') bilen bezelýärdi (2 Patyşalar 23:7). Şonuň üçin Ahab tarapyndan Samariýadaky Baalyň ybadathanasynda gurlan aşerada (seret 1 Patyşalar 16:33 bilen 2 Patyşalar 10:28) soňky parçanyň düzedilen tekstine görä ol Ýehu tarapyndan ýakyldy, ýöne tiz wagtda dikeldildi (2 Patyşalar 13:6) diňe bir sütün ýa-da direkden has ähmiýetli bir zat görmek üçin gowy esas bar. Ol hudaýyň meşhur heýkeli bolmaly.
3. Aşeranyň simwoly. Köne Ähtdäki galan parçalarda aşera, Kengan beýik ýerleriniň ybadatynda gurbanlyk sütüniniň we mazzçbahyň (seret Sütün) ýanynda ýerleşýän, zerur bolmasa-da, görnükli bir zadyň adydyr. Ol agaçdan ýasalýardy (Kazylar 6:26), we ýere oturdylýardy (Kanun taglymaty 16:21), goparylyp ýa-da kesilip aýrylýardy (Mika 5:14, Çykyş 34:13), we ot bilen ýakylypdy (Kanun taglymaty 12:3). Şoňa görä-de, aşera häzir Kengan kultlarynda simwoliki ähmiýeti bolan agaç sütün ýa-da direk hasaplanýar. Ol Babil we Finikiýa däp-dessurlarynyň şekillerinde görkezilen şuňa meňzeş nyşanlara näderejede meňzeýändigi diňe çak edilip bilner. Ýewreýler Kengan ýerlerini eýelänlerinde, ýerli mukaddes ýerler Ýahwede ybadat edilýän ýerlere öwrüldi, ol ýerde mukaddes sütün we direk öňküsi ýaly dowam etdi. Butparaz elementleriň bu birleşmesiniň betbagt netijeleri Ysraýyl dininiň pygamberlik edijileri tarapyndan aşeralaryň ýazgarylmagyna (Çykyş 34:13, Ýeremiýa 17:2, Mika 5:13 f., we aýratyn-da Kanun taglymaty 7:5; Kanun taglymaty 12:2 ff; Kanun taglymaty 16:21), we olaryň ahyrky ýok edilmegine (2 Patyşalar 18:4; 2 Patyşalar 23:4 ff.) getirdi.
4. Aşeranyň ähmiýeti. Häzirki wagtda Köne Äht alymlarynyň arasynda iň meşhur teoriýa, aşeralarda ýa-da mukaddes sütünlerde irki Semitler tarapyndan ähli ýerde hormat goýlan mukaddes agaçlaryň ornuny tutýan zatlary tapýar. Bu teoriýa, ýöne, aşeralaryň şeýle mukaddes agaçlaryň ýanynda ýa-da aşagynda tapylýandygy (Ýeremiýa 17:2, 1 Patyşalar 14:23, 2 Patyşalar 17:10) sebäpli däl-de, eýsem hudaý Aşeranyň subut edilen barlygy bilen ýalňyşdyryldy. Semitleriň Kengan ýerlerini eýelemeginiň iň irki döwründe (takmynan b.e. öň 2500-2000), bu hudaý, ähtimal Baal bilen (seret Kazylar 3:7; Kazylar 6:25 we ş.m.) göçüp gelenleriň esasy ybadatyny paýlaşdy, aýratyn-da hasyllylyk hudaýy hökmünde, bu ugurda onuň ýerini soňra Astarte eýeledi. Bu irki anikonik döwürde, agaç sütün onuň simwoly bolup, daş sütün bolsa Baalyňkydy. Onuň adyny göterip, ol kem-kemden Samariýada we Iýerusalimde bolşy ýaly, hudaýyň doly eikôn ýa-da antropomorfik heýkeline öwrüldi. A. R. S. Kennedi.