Aştoret

AŞTAROT serediň.

Gözleg pikirleri

AŞTORET. Bu hudaý, esasanam Süleýman üçin ybadathana guran Sidon hudaýy hökmünde tanalýar, soňra Ýoşiýa tarapyndan ýykyldy (1 Patyşalar 11:5; 1 Patyşalar 11:33, 2 Patyşalar 23:13), ähli semit milletleri tarapyndan sežde edilýärdi. Aşkelondaky ybadathanasynda filistliler Saulanyň ýaragyny asdylar (1 Samuel 31:10). Başanda Aşterot ýa-da Be-eşterah we Aşterot-karnaim şäherleri dürli Aşterot-kultlarynyň şol ýerde ýerleşendigi sebäpli atlandyrylan bolmaly. Aşterot-karnaimde ('şahly Aşterot') adyndan Aşterotyň sygyr ýa-da goç şahlary bilen şekillendirilendigini çaklamak dogry bolardy. Moabyň patyşasy Meşa öz ýesirlerini ‘Aştar-Hemoş atly garyşyk hudaýa bagyşlady. Hakykatdan-da, onuň Günorta Arabystanda bardygy, ähtimal deň derejeli erkek hudaý ‘Athtar tarapyndan subut edilýär. Abissiniýada oňa Astar diýilýärdi; Assiriýada we Wawiloniýada Iştar (köplük sanda ishtarâti ‘hudaýa’ diýmek üçin hem ulanylýar, Aşterot, Kazylar 2:13; Kazylar 10:6, 1 Samuel 7:13; 1 Samuel 12:10 bilen deňeşdiriň); Siriýada ‘Atbar, we Finikiýada ‘Astart, şondan hem Ibrani ‘Aştoreth, asyl nusgasynyň ýerine bôsheth (‘utanýan zat’) çekimli sesleri bilen. Moleh, Baal serediň. Bu hudaýyň häsiýeti, Köne Ähtde gönüden-göni aýdylmaýan bolsa-da, Assiriýa-Wawilon edebiýatynda iň açyk suratlandyrylýar. Bu ýerde ol bir tarapdan hasyllylyk, önümlilik we söýgi hudaýy, beýleki tarapdan bolsa uruş, ölüm we zaýalanma hudaýy hökmünde peýda bolýar, ýeriň ýaz we gyş möwsümlerinden geçişiniň şahsyýetleşdirilmegi. Oňa altynjy aý, Elul, ýazyň iň gyzgyn döwri mukaddesdir. Bu aýda, onuň güýçleri arkaly, Tammuzyň wekilçilik edýän ösümlik durmuşynyň ýetişmegi bolup geçýär, onuň gelmegi bäşinji aýda Iştaryň Ab baýramçylygy bilen yglan edilýär. Ýylyň bu döwründen başlap, ekinler we ýaşyl ösümlikler kem-kemden zaýalanýar we ahyrynda gyşda ýitýär. Şeýlelik bilen, Iştar öz güýçleriniň döreden durmuşyny saklap bilmändigi üçin, halk ynanjy ony ölüm we zaýalanmanyň sebäbi hasaplady. Şonuň üçin ol ýykyjy hudaýa öwrüldi, ol öz buýruklaryna boýun egmeýänleri keseller bilen jezalandyrýardy, hatda uruş hudaýy hem boldy (1 Samuel 31:10 bilen deňeşdiriň). Emma, ýaşlygynyň ýoldaşy bolan ösümlik durmuşyny (= Tammuz) ýok edendigi üçin ökünç bilen doly bolup, Tammuzy direltmek üçin şypaly suwlary gözläp aşaky dünýä gitdi. Bu gözleg döwründe (gyş) ähli durmuşyň köpelmegi bes edilýär. Gözleginde üstünlik gazanyp, täze ýaşyl ösümlikleri getirýär we ýene-de ähli durmuşyň borçly bolan rehimli hudaýyň roluny öz üstüne alýar. Soňky döwürde, ähli hudaýlar biri-birine görä belli bir ýagdaýa eýe bolanda we olara ýaşaýyş ýerini bellemek zerurlygy duýulanda, hudaýlar asman jisimleri bilen deňleşdirildi. Şeýlelik bilen Iştara Wenera planetasy berildi, onuň belli möwsümlerde irdenki ýyldyz hökmünde we beýleki wagtlarda agşamky ýyldyz hökmünde peýda bolmagy tebigatyň ösüşi we zaýalanmagy bilen deňeşdirilýärdi. Şonuň üçin, Wawilonlylaryň bir teologiki mekdebine laýyklykda, olar Sin (aý) gijeki ýagtylandyryjylaryň hökümdary hasaplaýardylar, Iştar ‘Siniň gyzy’ hökmünde hem tanalýardy. Beýlekiler ony ‘Anunyň (asman hökümdary) gyzy’ hökmünde, hatda ‘Şamaşyň (gün) aýal dogany’ hökmünde hem atlandyrýardylar, sebäbi agşamky ýyldyz Wenera günbatarda ýitip, gündogarda peýda bolup irdenki ýyldyz diýlip atlandyrylýar. Bu hudaýyň kultlary Wawiloniýanyň we Assiriýanyň dürli ýerlerinde bardy. Olaryň käbirinde, onuň häsiýetiniň iki tapgyry hem deň derejede, ýanaşyk sežde edilýärdi; beýlekilerde bolsa, onuň bir tarapyna has uly ähmiýet berilýärdi. Şeýlelik bilen Urukda (Ereh) onuň E-Anna (‘asman öýi’) ybadathanasynda ol hem hasyllylyk hudaýy, hem-de Iştaryň ruhanylary bolan Kizretl, Ukhati we Harimati hyzmat edýän harby hudaýdy. Agadede, Kalahda we Wawilonda has ýumşak tarapyna has uly ähmiýet berilen ýaly, we Gresiýaly ýazyjylar tarapyndan agzalan dini zyna Iştaryň tebigatynyň bu tarapyna sežde etmek bilen baglanyşyklydygy şübhesizdir (Gerodot i. 199; Strabon xvi. i. 20; Ýeremiýanyň haty 42:1-22 f.; Lusian de Dea Syr. 6 f.). Assiriýalylaryň arasynda, üç Iştar, ýagny Ninewiýanyň Iştary, Kidmurunyň Iştary (Ninewiýadaky ybadathana) we Arbelanyň Iştary aýratyn sežde edilýärdi. Bu söweşiji millet tebigy ýagdaýda hudaýyň harby tarapyna, ene-hudaý hökmündäki ýumşak tarapyny diýen ýaly doly ýok edip, üns berýärdi we oňa öz milli hudaýy Aşuryň ýanynda ýer berýärdi. Hakykatdan-da, Iştar hatda onuň aýaly hökmünde hem atlandyrylýardy, we ol Igigi (asman ruhlary) hökümdarlyk edýändigi üçin, ol ‘Anunnaki (ýer ruhlary) üstünden güýçli’ diýlip aýdylýardy. Şeýlelik bilen Iştar, Aşur-nazir-pal (b.e.öň 1800) tarapyndan ‘hudaýlaryň şa zenany, uly hudaýlaryň buýruklary onuň eline berlen, Ninewiýanyň hanymy, Siniň gyzy, Şamaşyň aýal dogany, ähli patyşalyklara hökümdarlyk edýän, kararlary kesgitleýän, älemiň hudaýy, asmanyň we ýeriň hanymy, dilegleri eşidýän, ah-nalalary diňleýän; adalat söýýän rehimli hudaý’ diýlip dogry atlandyrylýan hudaýdyr. Esarhaddonyň ‘hüjümiň we söweşiň hanymy Iştar’ onuň ýanynda durup, duşmanlarynyň ýaýlaryny döwen diýen sözleri hem bu hudaýa degişlidir, ýagny öz ruhunyň azabynda toba edýän adamyň ‘Senden başga ýol görkeziji hudaý ýok. Maňa seretmegiňi we ah-nalalarymy eşitmegiňi ýalbarýaryn. Parahatçylyk yglan et, we seniň ruhuň köşeşsin. Näçe wagt, eý Hanymym, seniň ýüzüň maňa tarap öwrülýänçä. Kepderiler ýaly, men aglaýaryn, ah-nalalar bilen özümi doýurýaryn’ diýip doga edýän hudaýa. N. Koenig.