Äht

Mukaddes Ýazgylarda agzalýan bu mowzukda iki bölüm bar:

1. Adamyň öz ýoldaşy bilen ýa-da milletiň millet bilen baglaşan şertnamasy, onda şertler özara seredilýär we ylalaşylýar: soňra ol kasam bilen ýa-da käbir nyşan bilen, şaýatlaryň öňünde tassyklanýar. Şeýle şertnama Galatýalylar 3:15-de agzalýar; eger adamyň şertnamasy tassyklanan bolsa, ony ýatyryp ýa-da oňa goşmaça goşup bolmaz. Ybraýym Makpelahdaky Efron meýdanyny satyn alanda, puluny "Het ogullarynyň gulagyna" şaýatlar hökmünde töledi we şeýlelik bilen ol oňa kepillendirildi. Gelip çykyş 23:16. Ýakup Laban bilen baglaşan şertnamasynda, olar öz aralarynda şaýat bolmak üçin daşlar topbagyny ýygnadylar we "olar şol topbagyň üstünde iýdiler." Gelip çykyş 31:46. Giweonitler Ýeşuw bilen Ysraýylyň başlyklaryny aldanlarynda, "adamlar olaryň iýmitlerinden aldylar we Rebbiň agzyndan maslahat soramadylar, we . . . olara kasam etdiler." Ýeşuw 9:14-15. Şeýlelik bilen şu güne çenli, Gündogarda bir ýat adam bir taýpanyň başlygyny özü bilen iýmäge yryp bilse, ol özüniň howpsuzdygyny bilýär, iýmek şertnama hökmünde kabul edilýär. 2 Ýyl ýazgylary 13:5-de biz 'duz şertnamasy' barada okaýarys; we bilelikde duz iýmek hem häzir Gündogarda baglanyşyk hökmünde kabul edilýär.
2. Hudaý tarapyndan baglaşylan şertnamalar başga bir tertipdedir. Ol Öz şertnamalaryny Özünden, adam bilen maslahatlaşman baglaşýar. Nuh bilen Hudaý dünýäni ýene-de suw joşguny bilen ýok etmejekdigi barada şertnama baglaşdy we şol şertnamanyň nyşany hökmünde, Ol bulutda ýaýy goýdy. Gelip çykyş 9:8-17. Bu görnüşli şertnama şertsiz wada görnüşini alýar. Şeýle Hudaýyň Ybraýym bilen baglaşan şertnamasy, ilki onuň tebigy nesli barada, Gelip çykyş 15:4-6; we ikinjiden, onuň nesli, Isa Mesih barada. Gelip çykyş 22:15-18. Ol oňa sünnet şertnamasyny hem berdi, Gelip çykyş 17:10-14; Resullaryň işleri 7:8, — iman dogrulygynyň möhüri. Rimliler 4:11. Sinaýda Ysraýyl ogullary bilen baglaşylan şertnama bolsa, şertli bolupdy: eger olar gulak assalar we kanuny berjaý etseler, olar bereketlenjekdiler; ýöne gulak asmasalar, olar gargylanjakdylar. Kanun taglymaty 27, 28. Galatýalylar hatynda resulyň aýtmagyna görä, Hudaý tarapyndan berlen 'wada' — "Hudaý tarapyndan Isa Mesihde öň tassyklanan şertnama" — 430 ýyl soň berlen kanun tarapyndan täsir edilip bilinmezdi. Galatýalylar 3:16-17. Wadan Isa Mesih arkaly bolany üçin, resulyň butparaz iman edenler barada goşup biljek zady şeýle: "Eger siz Isa Mesihiňki bolsaňyz, onda siz Ybraýymyň nesli we wada boýunça mirasçylarsyňyz." Galatýalylar 3:29.

Bu söz Mukaddes Kitapda ýygy-ýygydan duş gelýär we taraplaryň arasyndaky ylalaşyk ýa-da şertnama umumy manysynda, şeýle hem Hudaý tarapyndan baglaşylan we degişli resminamalar bilen tassyklanan ýa-da möhürlenen ylalaşygyň has tehniki we hukuk manysynda ulanylýar. Ýewreý sözi (berîth) hem şonuň ýaly giň manyny berýär; grek sözi (diathêkê) bolsa klassik eserlerde we papiruslarda ‘wesýetnama’ ýa-da ‘wesýet’ manysynda ulanylýar, ýöne Aristofan (Guşlar 439) özara ylalaşyk manysy üçin gowy şaýatdyr. ‘Wesýetnama’ terjimesi Täzelenen Neşirde diňe iki ýerde (Ýewreýler 9:16-17; Galatýalylar 3:15-iň gyrasyna serediň) saklanyp galypdyr we Mukaddes Kitabyň iki esasy bölegine berlen atlarda dowam etdirilýär (Wesýetnama serediň). Şertnama baglaşmagyň resminamalaryna gelsek, gadymy usul iki tarapyň her biriniň beýlekisiniň ganynyň bir damjasyny ýuwutmagy, şeýlelik bilen şertnama doganlar bolmagy ýaly bolup görünýär. Ganyň bu hakyky garyşmasy tiz wagtda ýakymsyz bolup galdy we onuň ýerine gurbanlyk haýwanlaryny iki bölege bölmek ýaly usullar tapyldy, şertnama baglaşýan taraplar olaryň arasyndan geçýärdiler (Gelip çykyş 15:10; Gelip çykyş 15:17, Ýeremiýa 34:18 we ş.m.), et bolsa soňra bilelikdäki naharda iýilýän bolmaly. Bu däp göçme döwürden miras galan ýaly görünýär we soňra ol adatça Hudaýa kasam ýa-da doga bilen çalşyryldy, bu şertnamany berjaý etmäge wada (Gelip çykyş 26:31, Ýewreýler 6:17) we ony berjaý etmezlik üçin gargyş (Kanun taglymaty 27:15 we ş.m.) bilen birleşdirildi. Käwagt el gysyş kasamyň ýerini tutýardy (Ezra 10:19, Süleýmanyň tymsallary 6:1; Süleýmanyň tymsallary 17:18; Süleýmanyň tymsallary 22:26, 1 Ýyl ýazgylary 29:24 gyrasy, 1 Makabeýler 6:58) ýa-da oňa goşulýardy (Ezekiýel 17:18). Gaty irki döwürlerde iki adamyň arasyndaky ylalaşyk käwagt sütün ýa-da daşlar topbagyny dikmek bilen tassyklanýardy (Gelip çykyş 31:44-48), dini tassyklama goşulýardy (Gelip çykyş 31:49 we ş.m., Gelip çykyş 31:53). Hudaýyň Özüniň gönüden-göni taraplaryň biri bolan ýagdaýynda we borç iki tarapdan däl-de, Onuň tarapyndan kabul edilen diýlip hasaplanan ýagdaýynda, nyşan çalşyryldy (Gelip çykyş 9:12); ýöne bu ýagdaýlarda geleşik esasan wada ýa-da kepillik görnüşini alýar, ýöne beýleki tarapa käbir borçlaryň ýüki köplenç gizlin bolýar. Ylalaşyklar köplenç ybadathanada baglaşylýardy ýa-da tassyklanýardy; we Hudaý şaýat hökmünde çagyrylýardy (Gelip çykyş 31:49 we ş.m., Ýeşuw 24:27, 2 Patyşalar 11:4; 2 Patyşalar 23:3), ýa-da gurbanlyk nahary bu herekete goşulýardy (Gelip çykyş 26:30; Gelip çykyş 31:54, 2 Şamuwel 3:20). Gurbanlyk ganyny sepmek (Müsürden çykyş 24:8, Zakarýa 9:11, Ýewreýler 9:20) Hudaýyň makullaýjy barlygynyň we kabul edilen borçlaryň aýratyn dabaraly görkezijisi bolupdy; we onuň manysy Mesih Isa ölümi (Ýewreýler 10:29; Ýewreýler 13:20) we Ýewharistiýa (Matta 26:28, Markus 14:24, Luka 22:20, 1 Korinfliler 11:25) bilen dowam edýär we çuňlaşýar. Mukaddes Ýazgylarda agzalýan şertnamalaryň iki görnüşi bar.

1. Adamlaryň arasyndaky şertnamalar. Bular hem birnäçe görnüşli bolup, iň ýygy duş gelýänleri halkara ylalaşyklar (mysal üçin, Gelip çykyş 21:27, Ýeşuw 9:6, Zebur 83:5, Amos 1:9), kazyýet kararlary we kanunlar (Sirah 38:33, mümkin Müsürden çykyş 24:7), hökümdar bilen halkyň arasyndaky ylalaşyklar (2 Şamuwel 5:3, Daniýel 9:27) we her dürli raýat we maşgala ylalaşyklarydyr. Bu söz dostluk ylalaşyklary (1 Şamuwel 18:3, Zebur 55:20) we nika ylalaşyklary (Süleýmanyň tymsallary 2:17, Malaki 2:14) üçin ulanyldy. Aňsat metafora bilen, mejbury wesýet manysyndaky şertnama gözler bilen baglaşylyp bilner (Eýýup 31:1); ýa-da, ylalaşyk manysynda, daşlar bilen (Eýýup 5:23), ýöne Lewiýafan bilen däl (Eýýup 41:4), sebäbi onuň ululygy we boýun egmezligi sebäpli, ýa-da Hudaýy masgaralamak üçin (Işaýa 28:15; Işaýa 28:18) ýa-da arzuw etmek üçin (Süleýmanyň akyldarlygy 1:16) ölüm bilen hem akyllylyk bilen baglaşylmaz. Daniýel 11:22-de ‘şertnamanyň hökümdary’ käwagt ‘onuň bilen ylalaşan hökümdar’ diýlip terjime edilýär; ýöne beýleki terjime durýan bolsa, ‘şertnama’ milleti dini jemgyýet hökmünde görkezer (Daniýel 11:28; Daniýel 11:30, Zebur 74:20 bilen deňeşdiriň), we hökümdar baş ruhany Oniýas III bolar, ol b.e. öň 174-nji ýylda Antiýoh tarapyndan wezipesinden aýryldy. Şonuň ýaly-da Malaki 3:1-de ‘şertnamanyň habarçysy’ Hudaýyň hyzmatkäri, milletiň bilen iş salyşmakda Onuň guraly bolup biler (Täzelenen Neşiriň gyrasyna serediň).
2. Hudaý bilen adamlaryň arasyndaky şertnamalar. Adam bilen şertnama ideýasy, Gelip çykyş 2:16-17-däki ýönekeý buýrukdan başga, käbir ýazyjylar tarapyndan Sirah 17:12-de tapyldy, bu bolsa Horebdäki geleşikleriň has aňsat düşündirilýär (Kanun taglymaty 5:3). Zebur 25:14-de, Zebur 55:20-däki ýaly, bu söz dostluk ylalaşygynyň esasy manysyna eýe bolup, öňki ýagdaýda onunjy aýatdaky Kanun taglymaty şertnamasyna aýratyn salgylanýar. Beýleki ýagdaýlarda nyşanlar we wadalar bilen ylalaşygyň tehniki manysy has aýdyň görünýär. Nuhyň şertnamasy (Gelip çykyş 6:18; Gelip çykyş 9:8-17, Işaýa 54:9 we ş.m., Ýeremiýa 33:20; Ýeremiýa 33:25) tebigy kanunyň durnuklylygyny kepillendirýär. Ybraýym bilen şertnama (Gelip çykyş 15:18; Gelip çykyş 17:2-21) Yshak we Ýakup bilen wadasynda tassyklanyldy (Müsürden çykyş 2:24, Lewiler 26:42, Zebur 105:9 we ş.m.) we olaryň nesli arkaly ähli milletlere bereket berilmegini üpjün etdi, sünnet nyşan hökmünde kabul edildi (Resullaryň işleri 7:8, 1 Makabeýler 1:15 bilen deňeşdiriň). Has uly ähmiýete eýe bolan şertnama Horebde ýa-da Sinaýda (Müsürden çykyş 19:5; Müsürden çykyş 34:10; Müsürden çykyş 34:27 we ş.m.) baglaşyldy, ol Moab düzlüklerinde täzelendi (Kanun taglymaty 29:1) we Köne Ähtde ýygy-ýygydan agzalýar. Ol hakykatdan-da Ysraýyla Hudaý tarapyndan berlen konstitusiýa bolup, bellenen wada we jeza bilen, şertnama tagtalaryna degişli ýazylan (Kanun taglymaty 9:9; Kanun taglymaty 9:11; Kanun taglymaty 9:15), olar sandykda goýuldy (Kanun taglymaty 10:2; Kanun taglymaty 10:5, 1 Patyşalar 8:9; 1 Patyşalar 8:21, 2 Ýyl ýazgylary 5:10, Ýewreýler 9:4). Başga ýerlerde şertnama sözler bilen beýan edilen (Müsürden çykyş 34:28, Kanun taglymaty 29:9) we kitapda ýazylan (Müsürden çykyş 24:7, 2 Patyşalar 23:2) hökmünde suratlandyrylýar. Kiçi ähmiýetli beýleki şertnamalaryň arasynda Finehas bilen onuň neslinde ebedi ruhanylygy döreden şertnama (Sanlar 25:12 we ş.m.) we Dawut bilen ebedi patyşalygy döreden şertnama (Zebur 89:3 we ş.m., Ýeremiýa 33:21; 2 Şamuwel 7:1-29 bilen deňeşdiriň) bar. Ýeşuw we halk diňe Ýehowa gulluk etmäge şertnama baglaşýarlar (Ýeşuw 24:25); şonuň ýaly-da Ýehoýada we halk (2 Patyşalar 11:17). Hizkiýa we halk ybadaty özgertmäge dabaraly ylalaşýarlar (2 Ýyl ýazgylary 29:10); Ýoşiýa (2 Patyşalar 23:3) we Ezra (Ezra 10:3) halky Kanuny berjaý etmäge şertnama baglaşmaga alyp barýarlar. Sinaý şertnamasy ýewreý döwrüniň esasy kanuny hökmünde dogry hasaplansa-da, Hudaý tarapyndan täze konstitusiýanyň döredilmegi birnäçe pygamberler tarapyndan göz öňünde tutuldy (Ýeremiýa 31:31; Ýeremiýa 31:33; Ýeremiýa 32:40; Ýeremiýa 50:5, Işaýa 55:3; Işaýa 59:21; Işaýa 61:8, Ezekiýel 16:60; Ezekiýel 16:62; Ezekiýel 20:37; Ezekiýel 34:25). Wadlaryň käbirleri täze bolup, Ysraýyl bilen çäklenmän, Mesih hyzmatkäri ‘halk üçin şertnama’ bolýar (Işaýa 42:6 we ş.m., Işaýa 49:8; ‘şertnamanyň habarçysy’ bilen deňeşdiriň, Malaki 3:1). Şeýlelik bilen Sinaý şertnamasy üýtgedilýär we Tenleşme döwri gelýänçä jyns aýratynlygynyň nyşany hökmünde dowam etse-de, soňra şahsy dine has uly ähmiýet berilýän we ony üpjün etmek üçin ýeterlik serişdeler bilen täze döwre ýol berdi (Ýewreýler 8:6-13). Ýöne gadymy şertnama, hatda Ybraýym bilen baglaşylan şertnama hem ebedi bolupdy (Gelip çykyş 17:7) we adamlary Hudaýyň halky etmek üçin öz iň ýokary maksadynda (Lewiler 26:44 we ş.m., Resullaryň işleri 3:25, Rimliler 11:26 we ş.m.) durýar, täze elementler esasan has täsirli täsirleri we ylhamy kabul etmekden ybaratdyr. Sürgün käwagt Köne Ähtiň ýatyrylmagyny görkezýän ýaly hasaplanýar (Ýeremiýa 31:31 we ş.m.), ýöne täze äht birnäçe asyr soň doly girizilmedi. Täze Ähti baglaşmak çöllükdäki geleşikler bilen deňeşdirilýär (Ezekiýel 20:36 we ş.m.). Hudaý tarapyndan adamyň içki durmuşyny janlandyrmak bilen bagyşlama bar (Ezekiýel 36:24 we ş.m.). Işjeňlik hem, bereket hem Mesih bilen baglanyşykly garaşylýan zatlar bilen baglanyşyklydyr (Ýeremiýa 33:15 we ş.m., Ezekiýel 37:21-28, Luka 1:20). Köne Ähtiň soňky ýazgylarynda ‘şertnama’ sözi, öňki sitatalardan görnüşi ýaly, öz tehniki manysynyň köp bölegini ýitirdi we hemişe resmi ylalaşyk hereketini hem aňlatmaýar, ýöne din şertleri üçin diýen ýaly sinonim bolýar we bu köp takyklyk bilen däl (Zebur 103:18). Pawlus resuly birnäçe şertnamalary (Rimliler 9:4, Efesliler 2:12) ýokarlanýan ýeterlilik derejesinde ykrar edýär (2 Korinfliler 3:6, Galatýalylar 4:24 we ş.m.; Ýewreýler 7:22; Ýewreýler 8:6 we ş.m. bilen deňeşdiriň); we Sinaý Ybraýymdan Isa çenli ýolda diňe bir basgançakdyr (Galatýalylar 3:15 we ş.m.). Aýratyn sözlemlerden iki ýa-da üçüsi käbir kynçylyk döredip biler. ‘Duz şertnamasy’ (Sanlar 18:19, 2 Ýyl ýazgylary 13:5) ebedi şertnama bolup, bilelikde duz iýmek mukaddes myhmansöýerlik bilen tassyklanan dostlugyň nyşanydyr. ‘Şertnamanyň duzy’ (Lewiler 2:13) gurbanlyk naharynyň tebigy goşundysy hökmünde we onuň bilen bozulmaz baglanyşygy emele getirýän şol bir esasy pikiri aňladýan bolmaly. Käwagt Mukaddes Ýazgylaryň iki uly bölümi Köne we Täze Ähtiň kitaplary diýlip atlandyrylýar. ‘Şertnama kitaby’ ady (indiki makala serediň) Müsürden çykyş 20:22-23-e berilýär; ‘Kiçi Şertnama kitaby’ ady Müsürden çykyş 34:11-26-a berilýär. Hudaý tarapyndan Adam bilen baglaşylan diýlip çak edilýän Işler Şertnamasy (Gelip çykyş 2:17) bilen Merhemet ýa-da Halas Şertnamasy (2 Timoteos 1:9) arasynda köplenç tapawut goýulýar, bu şertnama arkaly Isa adam üçin ähli ruhy bereketleriň serişdesi bolýar. R. W. Moss.