“Men Hudaýa kömek üçin gygyrdym... Kynçylykda bolanymda, men Rebbi gözledim; gijelerine ýadamazdan ellerimi uzatdym we ruhum teselli tapmakdan ýüz öwürdi. Seni ýatladym, Hudaýym, we ahmyr etdim... ruhum gowşady. Gözlerimi ýummaga goýmadyň; gaty biynjalyk bolup gürläp bilmedim.” Zebur 77:1-4 NIV
Hakyky Mesihçiler DEPRESSIÝA Düşýärmi?
Mesihçileriň arasynda iň köp ýaýran akyl saglygy kynçylyklarynyň biri şu sorag bilen aňladylýar: “Eger depressiýa düşsem, men hakykatdanam Mesihçimikä?” Täzeden doglan imanlylaryň köpüsi depressiýa düşen akyl we duýgy ýagdaýlarynyň Mesihçiniň nähili bolmalydygy baradaky garaýyşlaryna gabat gelmeýändigi sebäpli yzarlanýarlar. Netijede, olar öz durmuşlaryny Mesihe bagyş edendiklerine garamazdan, güýçli ruhdan düşmek we umytsyzlyk duýgulary bilen göreşýärler. Mundan başga-da, hakyky Mesihçileriň depressiýa düşmeli däldigi baradaky ýalňyş düşünjä eýe bolandyklary üçin olaryň ruhy durmuşy ejir çekýär. Şeýlelik bilen, olar diňe bir negatiw duýgular bilen göreşmän, eýsem öz imanlaryna-da şübhelenýärler.
Bu makalanyň maksady depressiýa bilen Mesihçi bolmagyň arasyndaky gatnaşygy öwrenmekdir. Olar biri-birini inkär edýän zatlarmy ýa-da depressiýa Mesihçiniň durmuş tejribesiniň bir bölegi bolup bilermi?
Depressiýanyň Tebigaty
Depressiýanyň dünýä derejesinde esasy akyl saglygy keseli hökmünde barlygy statistik taýdan tassyklanyldy. Milli Akyl Saglygy Instituty dünýäde 127 million adamyň depressiýadan ejir çekýändigini çaklaýar. Soňky çaklamalar bäş amerikalyň biriniň ömründe depressiýanyň käbir görnüşinden ejir çekjekdigini görkezýär we statistika görä, her ýyl 20 amerikalyň biri depressiw bozulmany başdan geçirýär. Şeýle statistika saglyk işgärleriniň depressiýany döwrümiziň esasy akyl saglygy meselesi diýip atlandyrmagyna sebäp boldy. Emma bu beýannama depressiýanyň täze bir hadysa däldigini aňlatmaýar. Depressiýa gadymy Müsüriň döwründen bäri resminamalarda we ilkinji grek lukmanlarynyň ýazgylarynda beýan edilýär. Abraham Linkoln bir gezek öz kanun hyzmatdaşyna şeýle setirleri ýazypdy: “Men häzir ýaşaýan iň betbagt adam. Eger meniň duýýan zadym ähli adamzat maşgalasyna deň paýlansa, ýer ýüzünde bir-de şadyýan ýüz bolmazdy. Gowy bolarynmy, bilemok. Häzirki ýagdaýymda galmak mümkin däl. Men ölmeli ýa-da gowy bolmaly.”
Depressiýanyň tejribesi şeýle. Bu köp görnüşli affektiw ýagdaýdyr, ýöne adaty duýgy jogaplaryndan belli bir döwürde dowam edýän alamatlar we/ýa-da sebäplerine (eger kesgitlenip bilinse) laýyk gelmeýän agyrlyk derejesindäki alamatlar bilen tapawutlandyrylyp bilner. Ýitgilere, lapykeçliklere ýa-da islenmedik ýagdaýlara bolan negatiw duýgy reaksiýalary gaty güýçli we dürli bolup biler, ýöne wagtyň geçmegi bilen azalýar we geçip gidýär. Emma kliniki depressiýa hepdeler, aýlar ýa-da ýyllar dowam edip biler we 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabryndaky ABŞ-daky terror hüjümleri ýaly stresli wakalar, ýer titremeler, suw joşmalary, harasatlar, tornadolar ýaly tebigy betbagtçylyklar ýa-da betbagtçylyklar sebäpli döredilip bilner. Depressiýa çözülmezden gaýtalanýan ýagdaýlar ýa-da wakalar; ýaşaýşa pessimistik garaýşy döredýän şahsyýet faktorlary; wakalary yzygiderli negatiw gaýtadan işleýän duýgy tendensiýalary; we himiki deňagramsyzlyk (endogen depressiýa) ýaly içki ýa-da biologiki faktorlar sebäpli hem döredilip bilner. Depressiýa hiç hili açyk sebäpsiz hem ýüze çykyp biler.
Depressiýanyň Alamatlary
Depressiýanyň dokuz sany klassiki alamaty şulardyr:
1) günüň köp böleginde depressiw keýpi;
2) iştahanyň bozulmagy ýa-da agramyň üýtgemegi;
3) uky bozulmagy;
4) psihomotor gijikdirme ýa-da tolgunma;
5) öňki lezzetli işlere gyzyklanmanyň ýitmegi;
6) ýadawlyk ýa-da energiýanyň ýitmegi;
7) gymmatsyzlyk duýgulary we/ýa-da aşa, ýerliksiz günäkärlik;
8) ünsi jemlemek ýa-da açyk pikirlenmek kynçylygy; we
9) morbid ýa-da janyna kast etmek pikirleri/hereketleri.
Depressiýanyň barlygyny görkezip biljek üç sany alamat görnüşi bar:
1) keýpiň bozulmagy (gynanç, günäkärlik we umytsyzlyk duýgusy);
2) biologiki funksiýanyň bozulmagy (uky ýitmegi, iştahanyň üýtgemegi, agramyň artmagy ýa-da azalmagy, jynsy islegiň ýitmegi we ýadawlyk); we
3) pikir bozulmagy (morbid aladalar, akylyň çalt işlemegi ýa-da hatda gallyýusinasiýalar).
Agyr depressiýa düşen adamlar hiç zatdan lezzet alyp bilmeýärler. Depressiýanyň gaýraüzülmeleri alkogol we neşe serişdelerini (kanuny we bikanun) ulanmak we janyna kast etmekdir. Depressiýa ýalňyzlyk we izolasiýa sebäpli ýa-da olaryň netijesinde ýüze çykyp biler we garrylyk bilen baglanyşykly gaýraüzülmeleriň önümi bolup biler. Depressiýa köp dürli görnüşlerde başdan geçirilip bilner.
Dowamly Depressiýa uzak möhletli, yzygiderli aýratynlyklara eýedir, olar adamlara ýa-da wakalara pes jogap bermek (ýa-da hatda olardan daşlaşmak) we spontanlygyň ýoklugy bilen häsiýetlendirilýän belli bir şahsyýet nusgasyny döredip biler. Ýiti Depressiýa güýçli, agyrlaşan we çalt ýüze çykýan alamatlar bilen tanalýar. Episodik Depressiýa bipolýar (duýgularyň manik ýokary we depressiw pes arasynda aýlanýan ýeri) ýa-da unipolýar (adaty we depressiw duýgularyň arasynda üýtgeýänligi) bolup biler. Depressiýa islendik ýaşda täsir edip biler, ýöne 25-60 ýaş aralygyndaky adamlarda has köp ýaýrandyr.
Depressiýany bejermek adatça psihotrop dermanlary, psihoterapiýany (kognitiw-gediş terapiýasy) ýa-da ikisiniň utgaşmasyny ulanmagy öz içine alýar. Depressiýanyň sebäpleri aňsat kesgitlenilmeýändigi üçin, kliniki we biologiki (endogen) depressiýany bejermek köplenç meňzeşdir. Mundan başga-da, yzygiderli maşk we iýmitlenmäni üýtgetmek hem peýdaly bolýar.
Depressiýanyň Mukaddes Kitapdaky Mysallary
Mukaddes Ýazgylar ýokarda beýan edilen depressiýa görnüşleriniň mysallaryna baýdyr. Saul “Hudaýdan gelen erbet ruhdan” ejir çekdi, bu ony gamgyn we zorlukly etdi (1 Sam. 16:14-23). Onuň ýagdaýy episodik we unipolýar bolup görünýär, sebäbi Dawudyň saz terapiýasy (arfa çalmak) ony adaty duýgy ýagdaýyna gaýtaryp bilýärdi – “Ol özüni gowy duýardy” – ýöne keýpiň gaýtadan gelmeginiň öňüni alyp bilmedi. Ýunus bipolýar görnüşinden ejir çekdi, ol çaltlyk bilen “gaty nägile we gaharly” bolmakdan “gaty bagtly” bolmaga we ýene-de ölmek isleýän ýagdaýa geçdi – bularyň hemmesi Hudaýyň yzygiderli merhemetine jogap hökmünde boldy (Ýunus 4:1-9). Ýusubyň ykbaly barada eşidip, Ýakup dowamly depressiýa düşdi, onda ol “teselli tapmakdan ýüz öwürdi” (Gel. çyk. 37:35). Dawut Batşebadan doglan ilkinji oglunyň ölümi sebäpli ýiti depressiýany başdan geçirdi (2 Sam. 12:15-22). Ýahuda umytsyzlyk, toba etmedik günäkärlik we ökünç duýgusy bilen netijelenen ýiti depressiýadan ejir çekdi, bu bolsa janyna kast etmegine sebäp boldy (Mat. 27:3-5).
Depressiýa üçin Mukaddes Kitapdaky Çözgüt
Bu mysallar, adamyň imanlylygyna garamazdan, depressiýanyň Mukaddes Ýazgylarda adam tejribesiniň aýrylmaz bölegi hökmünde resminamalaşdyrylandygyny görkezýär. Zebur 77 depressiýanyň tejribesi, dermanlary we çözgüdi barada mukaddes kitap garaýşyny berýär. 1-9-njy aýatlar şeýle bir depressiýa düşmegiň umytsyzlygyny we çaresizligini suratlandyrýar, hatda Hudaý hem teselli bermek, kömek etmek, güýçlendirmek ýa-da goldamak üçin elýeterli däl ýaly görünýär. Ýazyjy doly hereketsiz duýýar. 10-12-nji aýatlar depressiýa garşy dermanlary görkezýär. Zeburçy “Rebbiň işlerini” ýatlaýar. Bu üns Hudaýa, onuň depressiw ýagdaýyna däl-de, Hudaýa gönükdirilýär we Hudaýyň güýjüniň ähli päsgelçilikleri ýeňmäge ýeterlikdigine ynanmaga getirýär. Depressiýanyň netijeli bejergisi 13-20-nji aýatlarda tassyklanýar. Ýazyjy Hudaýyň ajaýyp işlerine gark bolanda, Hudaýyň “yzlary” görünmese-de, onuň öz kynçylyklary azalýar.
Depressiýanyň iň rehimdar bejergisi Isa Mesihiň durmuşyndan we gullugyndan gelip çykýar. Luka 13:10-13-de Isa duýgy meselelerini bejermegiň aýratyn mysalyny berdi, ol dowamly depressiýadan (“18 ýyl ruh tarapyndan maýyp edilen”) we fiziki kemçilikden (“ol egilipdi we hiç hili dogrulyp bilmeýärdi”) ejir çekýän aýalyň zerurlyklaryna jogap berdi. Birinjiden, men onuň depressiýasyny ýeňilleşdirendigine ynanýaryn: “Aýal, sen öz ejirleriňden azat edildiň.” Soňra ol onuň fiziki meselesi bilen meşgullandy: “Ol ellerini onuň üstüne goýdy; we ol derrew dogruldy we Hudaýy öwdi.” Ol onuň duýgy bozulmasy bilen sözler arkaly, fiziki keseli bilen bolsa el degirmek arkaly meşgullandy.
Bu wakada Mesih bütin adama, duýgy bölegine, şeýle hem fiziki we ruhy böleklere bolan aladasyny görkezdi. Biziň durmuşymyzda duýgy päsgelçiliklerini, şol sanda depressiýany hem kämil düşünmegi ony biziň adymyzdan jogapkär araçy edýär (Ýew. 4:15).
Netije
Onda şol kyn soragyň jogaby näme? Hakyky Mesihçiler depressiýa düşüp bilerler we depressiýadan ejir çekýärler. Depressiýa düşmek adamyň Mesihçidiginiň görkezijisi däl-de, eýsem adam hökmünde näderejede ejizdigimiziň başga bir tarapydyr. Negatiw duýgular şol ejizligiň bir bölegidir (Gel. çyk. 3:17). Biziň ähli adam ejizliklerimiz ýaly, Mukaddes Kitap depressiýa garşy göreşmek we ony ýeňmek üçin serişdelerimiz barada gaty açyk aýdýar. Birinjiden, bize ýol görkezmek, öwretmek we ruhlandyrmak üçin berlen Hudaýyň Sözi bar (2 Tim. 3:16). Mukaddes Kitaby okamak bizi Rimliler 12:2-de berlen depressiýamyzy ýeňmek üçin resepti ýerine ýetirmäge mümkinçilik berýär: “Bu dünýäniň nusgasyna laýyk gelmäň, eýsem akylyňyzy täzelemek bilen özgeriň.” Ikinjiden, biziň duýgularymyzy doly bilýän we duýgudaşlyk edýän Isa Mesihiň şahsyýetinde araçymyz bar (Ýew. 4:15). Üçünjiden, biz şeýle bir depressiýa düşenimizde, özümiz doga edip bilmeýänimizde, biziň üçin doga edýän Ruh bar. “Ruh biziň ejizliklerimizde bize kömek edýär. Biz näme üçin doga etmelidigimizi bilmeýäris, ýöne Ruh biziň üçin sözler bilen aňladyp bolmaýan ahmyrlar bilen araçylyk edýär” (Rim. 8:26). Ahyrky, Mesihçiler hökmünde biz depressiýa garşy doly dermanlary özünde saklaýan täze tebigat bilen üpjün edildi (2 Kor. 5:17).
Akyl saglygy hünärmenleri depressiýany bejermegiň iň täsirli usullarynyň dermanlar we kognitiw-gediş terapiýasydygyny tassyklaýarlar, bu terapiýa akyl tertibiniň (kognisiýa) konstruktiw hereket (gediş) bilen utgaşmagynyň depressiýany (affekt) ýeňjekdigini öňe sürýär. Bu Mesihçiler üçin geň galdyryjy bolmaly däl, sebäbi Mukaddes Kitap köp wagtdan bäri şol çemeleşmäni belläpdi. Koloseliler 3:1-2 bizi ýüregimizi we akylymyzy depressiýamyza däl-de, “ýokardaky zatlara” gönükdirmäge çagyrýar. Şeýle etmek bilen biz täze tebigatymyzy ösdürýäris we köne tebigatymyzyň hödürleýän depressiýa çakylyklaryna garşy göreşýän serişdeler we häsiýetler bilen özümizi geýdirýäris (Kol. 3:5-14). Bu tagallanyň netijesi “Mesihiň parahatlygy ýürekleriňizde höküm sürer” we “Mesihiň sözi sizde baýlyk bilen ýaşar” (Kol. 3:15-16). Şeýle ýagdaýda siz diňe bir Mesihçidiginize ynamly bolman, eýsem depressiýa garşy göreşmek we ony ýeňmek üçin serişdelere-de eýe bolarsyňyz.
Jeýms P. Trotzer, Ph.D. tarapyndan
