Musa aýdymy
Gynansak-da, Kanun taglymaty 32-nji bap özüne mynasyp ünsi almaýar. Bu bap köplenç Musa aýdymy diýlip atlandyrylsa-da, ol aslynda Hudaýyň Ysraýyla gaty anyk bir maksat bilen beren aýdymydyr. Ysraýylyň Müsürden çykan ilkinji nesli Kengan ýurduna girip bilmän, çöllükde öleninden soň, ikinji nesil Moab düzlüklerinde Wada edilen ýurda girmäge taýýar durdy. Şol wagt Musa olara öz miraslary, Hudaýyň olara beren wadalary we Oňa wepaly eýermek borçlary barada gürledi. Esasynda, bu Kanun taglymaty kitabynyň mazmunydyr. Emma Musa gürläp gutarandan soň, Hudaý oňa Ysraýyl üçin şeýle anyk maksat bilen bir aýdym berdi: «Bu aýdym olara garşy şaýatlyk eder.» Reb Ysraýyly Wada edilen ýurda getirip, olary gülläp ösdürer, ýöne soňra olar başga hudaýlaryň yzyna düşer, Ony ret eder we höküm ediler. Şol wagt, olar Rebi ret edenleri üçin olaryň üstüne betbagtçylyklar gelende, bu aýdym Rebiň Ysraýyla garşy şaýatlygy bolar (Kanun taglymaty 31:19-21 NIV). Bu aýdymyň ähmiýetini göz öňünde tutsak, soňky asyrlarda Hudaýyň pygamberleriniň Ysraýyly Rebe yzyna çagyrmak üçin oňa salgylanmagy geň däldir.
Musa aýdymy Ysraýyla garşy negatiw şaýatlyk bolsa-da, ol pozitiw yglan bilen başlaýar. Birinjiden, gürleýiş «taglymat» (Kanun taglymaty 32:2) hökmünde häsiýetlendirilýär, bu ýewreý aňlatmasy düşünişi nygtaýar. Taglymatyň dogry düşünişi asmandan inýän şygyr ýaly, ýumşak otlara we otlara täzelik beriji täsir eder. Şeýlelik bilen, aýdym Rebiň Öz halkyna bolan baky söýgüsine şaýatlyk edýär, we onuň esasy maksady olaryň halas bolmagydyr. Bu pozitiw häsiýetlendirme soňra Ýahwe ady bilen baglanyşyklydyr, Ol Öz beýikligi, kämil işi, dogry ýollary we dogruçyl häsiýeti üçin öwülýär. Şeýlelik bilen, şikaýaty, soňra höküm we halas bolmak baradaky beýannamany öz içine alsa-da, aýdymyň umumy gerimi we maksady Rebiň adyny yglan etmekdir.
Aýdymyň indiki bölümi Hudaýyň lütfüne jogap edip, Ony ýalan hudaýlar üçin terk etjek Öz halkynyň üstüne Rebiň hökümini görkezýär. Ýahwe Ony terk edenleri terk etmek bilen jogap berer. Şeýlelik bilen Ysraýylyň esasy ýalňyşlygy Öz Hudaýyny ýalan hudaýlar üçin terk etmek hökmünde görülýär.
Höküm yglan edilenden soň halas bolmak baradaky beýannama gelýär. Emma bu halas bolmak esasan Ysraýyl üçin däl-de, eýsem milletleriň arasynda bu wakalaryň arkasynda kim durandygyna degişli islendik ýalňyş düşünişiň öňüni almak üçindir. Ysraýylyň weýran bolmagy islendik dünýä güýçleriniň däl-de, Rebiň işi hökmünde düşündirilmelidir. Şoňa görä-de, halas bolmak Ýahwe adyny we şöhratyny goramak üçindir!
Ahyrsoňy, aýdym Rebiň syryny, ýagny Onuň şahsy gatyşmagyny yglan edýär, bu Onuň duşmanlaryny jezalandyrmak we gullukçylaryny halas etmek ýaly iki taraply düşünjäni öz içine alýar. Emma Rebiň duşmanlaryna hökümini we Öz halkyny halas edişini açyp görkezende, Onuň duşmanlarynyň kimdigini we Onuň gullukçylarynyň kimdigini anyklamak kynlaşýar. Bu dartgynlyk aýdymyň ahyryna çenli dowam edýär, ol ähli adamlary «şatlanmaga» çagyrýar – milletleri hem, Öz halkyny hem (Kanun taglymaty 32:43). Bu baýramçylygyň sebäbi Rebiň Öz gullukçylaryny halas edendigini we Öz duşmanlaryny höküm edendigini, Öz halkynyň günälerini ýuwandygyny görkezmekdir. Emma ýene-de, «gullukçylar» we «duşmanlar» sözleriniň ulanylyşy bilkastdan «Onuň gullukçylary kim, we Onuň duşmanlary kim?» diýen soragy döredýän ýaly. Bu gadymy ysraýyllary we häzirki zaman imanlylary özleriniň kimdigini soramaga mejbur edýär (Markus 14:17-19).
Musa aýdymy Ýahwe üçin we Ysraýyla garşy şaýatlykdyr. Öz halkynyň Rebi ýalan hudaýlar üçin terk etmegi kontekstinde, aýdym Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyny, Öz halkynyň geçmişdäki we geljekdäki halas bolşynda görkezilýän ýaly yglan edýär. Mundan başga-da, habar okyjynyň Hudaýa garşy nirede durýandygyny – ýalan hudaýlara ybadat edýän duşmanmy ýa-da wepaly yzarlaýjymy – soramaga mejbur edýän görnüşde görkezilýär.
Işaýa 40-48
Bu bölümleriň giriş bölegi onuň umumy temasyny tanadýar. Birinjiden, Reb Öz halkyna teselli yglan edýär – Ysraýylyň ejir çekýän wagty gutardy we onuň günäsi bagyşlandy. Emma Ol bu hereketiň sebäbiniň Ysraýylyň halas bolşy arkaly Rebiň Öz şöhratyny ähli adamlara görkezjekdigini hem görkezýär. Bu Işaýa 40-48-iň esasy temasy: Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyny görkezmek. Ol Öz şöhratyny başga birine bermez (Işaýa 42:8; Işaýa 48:11), ähli ýer Oňa şöhrat bermäge çagyrylýar (Işaýa 42:12), we Onuň öz halky Onuň şöhraty üçin ýaradylandyr (Işaýa 43:7).
Bu girişden soň şol bir düşünjeleriň hasam ösdürilmegini üpjün edýän bölüm gelýär: Ýahwe-niň dünýäde höküm we halas bolmakda gatyşmagy bilen Onuň ýokarylygy yglan edilýär; Onuň sözi ähli ynsanlaryň üstünden ýokarydyr (Işaýa 40:6-8); Ol Öz çäksiz güýji we düşünjesi bilen ähli milletlerden ýokarydyr (Işaýa 40:12-17); Ol ýaradyjy bolandygy bilen ähli ýalan hudaýlardan ýokarydyr (Işaýa 40:18-25); Ýahwe Öz halkynyň kynçylygyny bilýär we olary halas etmek üçin ähli güýje eýedir (Işaýa 40:26-31). Şeýlelik bilen, Ysraýyl üçin halas bolmagy görkezende, Işaýa öz umumy aladasy hökmünde Musa aýdymy bilen şol bir temany görkezýär – Hudaýyň Öz halkyny halas etmegi arkaly ähli milletlere Onuň ýokarylygyny görkezmek.
Işaýa 40-48-iň indiki bölümi kynçylyklaryň we halas bolmak baradaky yglanlaryň üç bölekli siklini öz içine alýar. Birinji bölek milletlere gönükdirilendir we Rebiň taryhyň üstünden güýjüni we milletleriň ýalan hudaýlara baglylygyny görkezýän kynçylygy öz içine alýar (Işaýa 41:1-7). Halas bolmak baradaky yglan Ýahwe-niň Öz halkyny milletleri jezalandyrmak üçin ulanmak niýetini görkezýär (Işaýa 41:8-20).
Ikinji bölek ýalan hudaýlara gönükdirilendir. Kynçylyk milletleriň hudaýlaryna gönükdirilendir we taryha gatyşmakda düşünje we ukybyň ýokarylygyna esaslanýar (Işaýa 41:21-29). Soňra halas bolmak we adalat yglan edilýär, bu Rebiň ýaradyjy güýjüne, Onuň duşmanlarynyň we olaryň ýalan hudaýlarynyň güýçsüzligine garşylykda esaslanýar.
Üçünji bölek öňki ikisinden has ösen, sebäbi ol öz gurluşynda hiastik (haç şekilli) (AB C B'A') . Mesele kynçylyk ýaly görünýär – bu gezek milletlere, Rebiň Öz halkyny halas edişini göz öňünde tutup – Ýahwe-den halas bolmagy kabul etmek, olaryň ynanýan beýleki hudaýlarynyň tersine, Rebiň deňsiz-taýsyzlygyna ünsi jemlemek. Hiastik gurluşy şeýle görüp bolar: A - Ysraýylyň halas bolmagy Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyna milletlere şaýatlyk hökmünde (Işaýa 42:19-43:13); B - Ysraýylyň günäsine garamazdan halas bolmagy Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyna şaýatlyk hökmünde (Işaýa 43:14-28); C - Ysraýylyň bagyşlanmagy we halas bolmagy Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyna şaýatlyk hökmünde (Işaýa 44:1-23); B' - Ysraýylyň halas bolmagy (C-de agzalan bagyşlanmagy göz öňünde tutup, günä agzalmazdan) Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyna şaýatlyk hökmünde (Işaýa 44:24-45:17); A' - Milletleriň Ysraýylyň Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyna şaýatlygyny göz öňünde tutup, halas bolmagy kabul etmäge çagyryş (Işaýa 45:18-25).
A-da, Reb Öz halky üçin, olaryň günäsine we ýalňyşlygyna garamazdan (Işaýa 42:19-25), ähli milletlere şaýatlyk hökmünde (Işaýa 43:8-13), olaryň adyndan taryha gatyşanda halas bolmagy yglan edýär. B-de, Reb ýene-de Öz halky üçin, ýene-de olaryň günäsine we ýalňyşlygyna garamazdan (Işaýa 43:22-28), Özüne şaýatlyk üçin olaryň adyndan gatyşanda halas bolmagy yglan edýär. C-de, hiastizmiň merkezi we şonuň üçin esasy nokady, Reb ýene-de Öz halky üçin halas bolmagy yglan edýär. Emma bu ýagdaýda Ysraýylyň günäleri agzalmaýar, eýsem olaryň bagyşlanmagy (Işaýa 44:22). Ýene-de, bu halas bolmak deňsiz-taýsyz Ýahwe-den (Işaýa 44:6-8), beýleki hudaýlaryň biderekdigine garşylykda (Işaýa 44:9-20). B'-de, B-däki ýaly, Reb Öz halky üçin ähli milletlere şaýatlyk hökmünde halas bolmagy yglan edýär (Işaýa 45:6,14). Emma C-de agzalan günäleriň bagyşlanmagyny göz öňünde tutup, Öz halkynyň ýalňyşlygy indi agzalmaýar (geçilýär). Hiastik nusga A' bilen tamamlanýar, bu Ýahwe-niň ähli ýere, Ysraýylyň göreldesiniň şaýatlygyny göz öňünde tutup, Öz halas bolmaklary üçin Oňa, Deňsiz-taýsyz Olana gelmäge çagyryşydyr.
Işaýa 40-48 Ýahwe-niň Öz halkyna gulak asmagy, üns bermegi we Özüniň berýän halas bolşuna laýyk jogap bermegi üçin çagyryş bilen gutarýar. Birinjiden Ol Öz halkyndan gulak asmagy haýyş edýär (Işaýa 46:3-13), soňra Wawilona höküm yglan edýär (Işaýa 47:1-15). Soňra, ähli esasy meseleleri jemläp, Ol ýene-de Öz halkyndan gulak asmagy haýyş edýär (Işaýa 48:1-22). Ikiýüzlüler (Işaýa 48:1-2), Rebiň Özüniň öňünden aýdan ýaly höküm edenleri (Işaýa 48:3-4), başga hudaýlara degişli etmezlikleri üçin (Işaýa 48:5-8), Ol indi Özüniň hatyrasyna halas eder (Işaýa 48:9-11). Olar gulak asmaga çagyrylýar (sebäbi Ýahwe Ýaradyjy, öňünden aýdan we ýerine ýetirjek, Öz halkyna peýdasy üçin öwredýän, we Ýahwe-niň halas bolşuny ähli ýere yglan etmäge çagyrylýar (Işaýa 48:12-21). Bölüm howply duýduryş bilen gutarýar: «‘Erbetler üçin parahatlyk ýok,’ diýýär Reb» (Işaýa 48:22).
Öňki syn Işaýa 40-48-iň maksadynyň, Musa aýdymy ýaly, Ýahwe-niň deňsiz-taýsyzlygyny yglan etmekdigini görkezýär. Iki pasajda hem bu maksat şol bir serişdeler bilen, Rebiň Öz halkyny halas etmeginde ähli beýleki hudaýlaryň üstünden ýokarylygyny ähli milletlere görkezmek bilen gazanylýar. Ahyrsoňy, Kanun taglymaty 32 we Işaýa 40-48 boýunça habaryň esasan milletler üçinmi ýa-da Ysraýyl üçinmi diýen soragy bilkastdan gizleýän ýaly, şol bir wagtyň özünde Ysraýylyň hökümdar saýlanmagy bilen onuň wepaly jogap bermek borjy arasynda dartgynlygy görkezýär.
Jemleýji
Musa aýdymyna we Işaýa 40-48-e gysgaça seretmek Işaýada görülen halas bolmagyň birnäçe möhüm aýratynlyklaryny açyp görkezýär. Işaýanyň gürleýän konteksti Ysraýylyň ýalňyşlygy döwrüdir, we Ol Ysraýyly Hudaýyň Musa beren sözüni we 600 ýyl öň şeýle bir wagt üçin berlen şaýatlygy ýatlamaga çagyrýar. Olar Hudaýy ýalan hudaýlar üçin terk edenleri üçin Hudaýyň höküminiň astyna düşmek howpy astyndadylar (Işaýa 1-39). Emma olar ýalňyşan we wada edilen hökümi başdan geçirmek howpy astynda bolsalar-da, Hudaýyň halas bolmagy üpjün etjekdigine ynamlary bardy. Emma Hudaýyň berjek halas bolmagy olaryň özüni alyp barşynyň gowulaşandygy üçin däl-de, eýsem Hudaýyň Öz şöhratyny görkezýändigi üçin bolar. Ysraýyl Ýahwe-ni milletlere görkezmekde ýalňyşsa-da, Ol Öz şöhratynyň ähli halklara görkezilmegini üpjün eder, eger wepaly Ysraýyl arkaly däl bolsa, onda Onuň bagyşlamagy we imansyz Ysraýyly dikeltmegi arkaly. Emma bu habar Musa döwründe Ysraýyla özleriniň Rebiň gullukçylarymy ýa-da Onuň duşmanlarymy diýip soramaga mejbur edýän görnüşde görkezilen ýaly, Işaýa geljekki halas bolmak wadasyny şol bir görnüşde görkezýär.
Biz şu günki hristianlar Işaýanyň halas bolmak baradaky bu görkezilişinden näme düşünişip bileris? Birinjiden we iň esasy zat, Hudaýyň halas bolmagy Öz şöhraty üçin berýändigidir, Ol ony başga birine bermez. Emma, biz Onuň halas bolmagyny almakda Onuň merhemetiniň alyjylary bolsak-da, biz hem özümize özüni alyp barşymyzyň Rebiň gullukçylarynyňky bilen yzygiderlimi ýa-da Onuň duşmanlarynyňky bilen yzygiderlimi diýip soramalydyrys. Elbetde, ylahy saýlanmagyň nukdaýnazaryndan, biz Isa Mesihe iman edenler hökmünde, halas bolmagymyzyň hiç haçan howp astynda däldigini bilýäris. Emma, Hudaýyň halas bolmagyna ynamymyz bolsa-da, biz bu ynamy dünýäde Onuň wekilleri hökmünde wepaly ýaşamak borjumyz bilen hemişe deňagramly saklamalydyrys, söz we iş bilen Onuň deňsiz-taýsyzlygyny ähli adamlara yglan etmelidiris.
