Utançdan Ýeňişe
Amerikaly Stiw Dotson, 30 ýaşlaryndaky bir adam agry dermanlaryna baglydy. Bir gezek onuň islegi şeýle bir güýçlendi welin, ol aýalyna maşyny aýagynyň üstünden sürmegini aýtdy. Onuň üçin, şikesiň agyrysy, eger ol baglylygyndan birnäçe gün derman bilen dynç alyp bilse, muňa degjekdi. Emma bu dynç alyşyň bir bahasy bardy. Bir habar makalasyna görä, «Tizden ol öýüni ýitirdi, döwlet çagalaryny elinden aldy we ol köpriniň aşagynda gijelerini geçirýärdi, ol ýerde ölmegi umyt edýärdi.» 1
Bu hasabat baglylygyň sebäp bolup biljek umytsyzlygynyň çuňlugyny görkezýär. Baglylyklar çylşyrymlydyr, köplenç ruhy, akyl, duýgy we fiziki faktorlaryň birleşmegi bilen ösýär. Olar hemişe çynlakaýdyr! Mesihçiler hökmünde biz olar barada gürleşmekden gorkmaly däl. Jogaplar elýeterlidir, şonuň üçin biz potensial baglylyklardan gaça durup bileris we özümiz ýa-da baglylykly hereketleri başdan geçirýän beýlekiler üçin kömek tapyp bileris.
Baglylyklary Kesgitlemek
Adamlar köp zatlara bagly bolup bilerler. Belki, neşe we alkogol baglylyklary ilki bilen aklyňa gelýändir, ýöne gözlegçiler iýmit, fiziki taýdan sagdynlyk, pornografiýa, işlemek, humar oýnamak, ogurlamak we beýleki maddalar ýa-da hereketlere bolan baglylyklary hem kesgitleýärler. Hatda söwda etmek ýa-da wideo oýunlary oýnamak ýaly gündelik işler hem baglylykly bolup biler.
Baglylykly hereketleriň birnäçe esasy aýratynlygy bar. Olar mejburydyr, ýagny bagly adamlar, näçe wagtlaýyn bolsa-da, dynç alyş ýa-da kanagatlanma duýgusyny almak üçin şol bir hereketi etmäge güýçli zerurlyk duýýarlar. Bu sylaglaýjy dynç alyş duýgusy hem fiziki, hem psihologiki bolup biler. Ýöne baglylykly hereketler hem ýykgynçydyr, bagly adamlary saglygyna we gatnaşyklaryna zyýan berýän we adaty işlere päsgel berýän kararlar kabul etmäge iterýär. Mundan başga-da, bagly adamlar baglylygynyň sebäp bolýan zyýanyny bilseler-de, ony bes edip bilmeýärler.
Baglylygyň bu aýratynlyklary Süleýmanyň tymsallary 23-de alkogoligiň tejribesi bilen görkezilýär. Şerabyň «käsedäki ýalpyldysy» bilen lezzet wadasy bar – ýöne soňra ol «ýylan ýaly çakýar» (31-32-nji aýatlar NKJV). Serhoş bolanda, bagly adam utançly zatlary aýdýar we edýär, soňra bolsa fiziki taýdan urulan ýaly, serhoşlukdan soňky agyryny başdan geçirýär (33-35-nji aýatlar). Muňa garamazdan, onuň alkogol ulanmagy durmuş ýörelgesine öwrülipdir, çünki ol: «Haçan oýanaryn? Men ony ýene-de gözlärin» diýýär (35-nji aýat KJV).
Bu baglylyklar güýçlüdir, sebäbi olar hemişe işleýär. Lezzet almak, durmuşyň kynçylyklaryndan gaçmak ýa-da ýagdaýlaryny dolandyrmak isleýän adamlar, baglylykly maddalar ýa-da mejbury hereketler arkaly bu maksatlara yzygiderli ýetip bilýärler. Sanjym edilýän, dem alýan ýa-da iýilýän derman çak edilýän fiziki we akyl duýgularyny getirýär. Pornografiýa ulanýanlar, her gezek oňa ýüzlenende lezzet duýgusyny kepillendirýärler. Kleptomanlar, ogurlan zatlarynyň hakykatdanam gerekdigine garamazdan, bir zady ogurlamagyň we ondan gutulmagyň tolgunmasyna baglydyrlar.
Ýöne baglylygyň gysga möhletli lezzetleriniň hemişe uzak möhletli çykdajylary bar. Baglylar baglylyklaryna barha köp pul sarp edýärler. Olar işlerini ýitirmek, gatnaşyklaryny bozmak we durmuşyň adaty işlerinden üzňe bolmak ähtimallygy ýokarydyr. Baglylyk çuňlaşdygyça, şol bir fiziki ýa-da emosional reaksiýalary duýmak üçin täze tejribeler talap edilýär – köp alkogol, güýçli dermanlar, has töwekgelçilikli hereketler. Wagtyň geçmegi bilen, baglylyklar kanagatlanma duýgusyna däl-de, umytsyzlyga eltýär.
Mukaddes Ýazgylar muny tassyklaýar. Eger biz günä boýun egsek, onuň gullary bolarys (Ýahýa 8:34; Rimliler 6:16); we günäniň gullary hökmünde biz hiç haçan isleýän netijelerimize hakykatdanam ýetip bilmeris. Gaýtam, Rimliler 6:20-21-de aýdylyşy ýaly, biz utanç we, ahyrynda, ölüm başdan geçirýäris. Käwagt bu ölüm göni we fiziki bolýar, ýöne ondan öň hökman emosional we ruhy ölümlilik duýgusy hem bolýar. Aslynda, 1 Timoteos 5:6-da aýdylýar, eger islendik görnüşdäki lezzet ýa-da kanagatlanma biziň ýeke-täk maksadymyz bolsa, biz ýaşaýarkak hakykatdanam ölüdiris.
Bu ýerde lezzet alýan ýa-da bagly bolýan zatlarymyz bilen hakyky baglylyklaryň arasynda tapawut goýmak peýdaly bolup biler. Kofein gowy mysal. Belki, köp okyjylar ertirler gowy bir käse kofeden lezzet alýandyrlar. Bu baglylykmy? Gaty aýdylanda, ýok. Bedeniniz her günki kofein dozasyna garaşyp başlasa-da, bu baglylykdan tapawutlydyr.
Hakyky baglylyk adaty durmuşa päsgel berýär we bagly adama uly zyýan ýetirýär. Lukmanlaryň belleýşi ýaly, hakyky baglylyklar bagly adama peýdasyndan has köp zyýan ýetirýär 2 – başgaça aýdylanda, olar durmuşy has kynlaşdyrýar, has çydamly etmeýär. Prinsip boýunça, bir käse kofe diabetik üçin gündelik insulin sanjymy ýa-da dyz şikesi bolan adam üçin kortizon sanjymlary ýaly baglylyk däldir.
Emma, endige öwrülen islendik zada gaty duýgur bolmak ruhy taýdan sagdynlykdyr. 1 Korinfliler 6:12 (NKJV) aýatynda Pawlus resul, başga ýagdaýlarda rugsat berilýän zatlaryň hem hemişe «peýdaly» däldigini belläpdir. Ol sözüni dowam etdirip: «Hemme zat maňa rugsat berilendir, ýöne men hiç bir zadyň güýjüniň astyna düşmerin» diýipdir. Eger bir imanly adam Mukaddes Ruh tarapyndan, bir wagtlar bigünä bolan käbir işiň indi onuň durmuşynda gereksiz täsir gazanandygyna şahsy taýdan ynanýan bolsa, bu hereketi üýtgetmegiň wagty gelipdir, hatda ol tehniki taýdan baglylyk bolmasa-da.
Baglylyklaryň Güýji
Eger biz baglylygyň bizi ýa-da tanaýan birimizi tora salandygyny bilsek, özümizi gaty ejiz duýup bileris. Baglylyklar diňe bir fiziki hereketler däl, eýsem akyl endikleri hem. Olar 2 Korinfliler 10:4-däki «berk galalaryň» käbirleri hökmünde garalyp bilner, olar biziň pikirlerimizde Hudaýdan hem güýçlüdigi ýaly özlerini beýgeldýärler (5-nji aýata serediň). Eger biz bir madda ýa-da mejbury hereketlere baglylyk döreden bolsak, pikirlerimiz onuň hödürleýän lezzetiniň ýa-da dynç alyşynyň özüne çekijiligine gönükdirilip başlaýar. Köplenç şol pikirlerimize has ýykgyn bolýan belli ýagdaýlar ýa-da günüň belli wagtlary bolýar; soňra biziň tenimiz, hemişe lezzet gözleýän öz islegli bölegimiz, kanagatlanma talap edip başlaýar.
Emma biz eýýäm gördük, baglylyga boýun egmek soňra bizi utanç duýmaga mejbur edýär (Rimliler 6:21). Halas bolmaga iterýän ýerine, bu utanç duýgusy köplenç bizi baglylykly herekete has çuňňur çekýär. Biziň sagdyn däl pikir ýörelgelerimiz baglylygy ýeňip bilmeýändigimizi aýdýar, şonuň üçin biz onda galmaly, çünki iň bolmanda ondan wagtlaýyn kanagatlanma duýgusyny alýarys. Ýöne baglylygyň bu gaýtalanýan sikli diňe biziň utanç we umytsyzlyk duýgymyzy çuňlaşdyrýar, bizi Hudaýdan has daşlaşdyrýar.
Ýöne Hudaý bizi baglylykdan halas etmegi maksat edinýär! Isa Mesih günäniň gullugy barada gürläninden soň (Ýahýa 8:34), ol: «Eger Oglan sizi azat etse, siz hakykatdanam azat bolarsyňyz» diýip yglan etdi (36-njy aýat). Biz Onuň bilen gatnaşygymyzy çuňlaşdyrdygymyzça, biziň köne pikir ýörelgelerimiz kimdigimiz we Hudaýyň kimdigi baradaky sagdyn, ruhy taýdan dogry pikirler bilen çalşyrylyp bilner.
Baglylyklary Ýeňmek
Mukaddes Ýazgylardaky hakykatyň birnäçe tarapy baglylyklary ýeňmäge kömek eder. Birinjiden, biz baglylyklaryň hemişe bize ýalan sözleýändigini bilmelidiris. Olar bize belli bir hereketi etsek, lezzet ýa-da kanagatlanma duýgusyny başdan geçireris diýýärler. Bu höwesde hakykatyň bir bölegi bar – ahyrsoňy, hatda Mukaddes Ýazgylar hem günäde gysga ömürli lezzetiň bardygyny ykrar edýär (Ýewreýler 11:25) – ýöne bu lezzet wadasy hakykatyň doly däl. Süleýmanyň tymsallary 7-däki özüne çekiji aýal ýaly, baglylyk soňra ýüze çykarjak şahsy çykdajysyny hiç haçan açmaýar. «Ol köp ýaralylary ýykyldy, we onuň tarapyndan öldürilenleriň hemmesi güýçli adamlardy» (26-njy aýat). Bir wagtlar ruhy taýdan sagdyn bolan näçe güýçli imanlylaryň baglylyklar tarapyndan ýeňilendigini bilmek haýran galdyryjydyr! Akylsyzlygyň sesi gizlin lezzetleri wada berýär, ýöne onuň ähli myhmanlary öli bolup gutarýar (Süleýmanyň tymsallary 9:13-18).
Şonuň üçin, bu baglylykly pikirleri Mukaddes Ýazgylardaky hakykat bilen yzyna gaýtarmak ruhy taýdan dogrydyr. Bu 2 Korinfliler 10:5-de «her bir pikiri Mesihyň tabynlygyna getirmek» hökmünde beýan edilýär. Biz aýdyp bileris: «Hawa, bu hereket bir pursatlyk kanagatlanma berip biler – ýöne ondan soň utanç, günä we ruhy zyýan geler!» Biz özümize aýtmaly, biz ýanyp duran kömürleri ýanmazdan alyp bilmeris (Süleýmanyň tymsallary 6:27-28); teniň içine ekmek diňe zaýalanmagyň hasylyna eltýär (Galatýalylar 6:8); ýel bilen oýun oýnamak diňe üstümize harasaty getirer (Hoşea 8:7). Günä hemişe bize tölemegi niýet edişimizden has köp çykdajy edýär, we muny ýatda saklamak üçin aňymyzy öwretmek gowudyr.
Biz hem belli ýagdaýlaryň baglylygyň özüne çekijiligine bolan ýykgynlygymyzy artdyrýandygyny bilmelidiris. Gysgaltma HALTS biziň aýratyn duýgur bolup biljekdigimizi ýatladýar, haçanda biz özümizi Hurt (ýaraly), Angry (gaharly), Lonely (ýalňyz), Tired (ýadaw) ýa-da Sad (gynançly) duýsak. Sebäbi baglylyklar hemişe şol pursat üçin işleýär, olar özüne çekiji dolandyryş duýgusyny we şol kyn duýgulary ýeňmegiň ýoluny hödürleýärler. Haçanda biz belli bir pursatda käbir baglylykly hereketleriň özüne çekiji görünýändigini bilsek, biz hakykatdanam HALTS kategoriýasynda bir zat duýýandygymyzy göz öňüne tutup bileris.
Eger şeýle bolsa, onuň ýerine gadyr goýulmaly ajaýyp Mukaddes Ýazgylar hakykatlary bar. Eger pornografiýa özümizi ýaraly ýa-da ýalňyz duýýandygymyz üçin özüne çekiji görünýän bolsa, biz bizi hiç haçan terk etmeýän we bizi Hudaýyň maşgalasyna getiren Isa Mesihiň wadalary barada oýlanyp bileris. Eger alkogol arkaly gysga möhletli dynç alyş özüne çekiji görünýän bolsa, sebäbi biz gynançly duýýarys, biz hakyky şatlyk getirýän Hudaýyň tükeniksiz söýgüsi barada oýlanyp bileris.
Mundan başga-da, Hudaýyň berýän gaçybatalga ýoluny gözlemelidiris. 1 Korinfliler 10:13-de bize ynam berilýär, ol synalanda hemişe «gaçybatalga ýoluny» açýar. Mukaddes Kitap bize pikirlerimizi ýesir etmegi tabşyrsa-da, ol bize teniň özüne çekijiliklerinden «gaçmagy» hem tabşyrýar (2 Timoteos 2:22). Şol ten islegleri hakykatdanam biziň janymyza garşy «savaş» edýär (1 Petrus 2:11). Olar adaty ýagdaýlarda hem güýçlüdir, ýöne baglylyk endigi döredilen bolsa, olar has hem güýçlüdir.
Şeýlelik bilen, baglylykdan gaçybatalga ýoly köplenç gündelik endiklerimize belli bir üýtgeşme girizmegi talap eder. Iş gününde çilim çekmegi bes etmek isleýänler başga adamlar bilen ýa-da başga wagtda naharlanmaly bolup bilerler. Humar oýnamagy bes etmek isleýän adamlar gapjyklary bilen näme edýändiklerini üýtgetmeli bolup bilerler. 1 Korinfliler 9:27-de Pawlus resul öz bedenini boýun egdirmek barada gürledi (göni terjime «özüni gözüniň aşagyna urmak» ýaly bir zat bolardy), şonda ol Reb üçin geljekki gullukdan mahrum bolmazdy. Biz öz-özümizi dolandyrmak ýaryşynyň ahyrynda gelýän gökdäki baýragy almak üçin (24-25-nji aýatlar) islendik pursatda baglylyklarymyzy aç goýmaga taýýarmy?
Köp ýagdaýlarda, baglylykly hereketleri başga bir zat bilen çalşyrmak gerek. Diňe erk-isleg ýeterlik däl, Rimliler 7:15-23-däki göreş muny görkezýär. Dogry iş etmäge bolan isleg bizi ony etmäge güýçlendirmez! Luka 11:24-26-da Reb jyn täsirinden azat bolan bir adamy beýan etdi. Emma ol adam diňe «özüni düzetmäge» synanyşdy, biz aýdyşymyz ýaly. Jyn yzyna gaýdyp gelende, adamyň arassa, ýöne boş ýüregi täzeden täsir üçin taýýardy. Bu gezek bolsa, jyn ýedi ýoldaşyny hem çagyrdy, şonuň üçin ol adam öňküsinden has erbet ýagdaýa düşdi. Eger biz geçmişdäki baglylykly hereketleri ýeňmek islesek, ýüregimizi we durmuşymyzy Hudaýyň Ruhy, Hudaýyň Sözü we hudaýhon işler bilen doldurmaly.
Ýeňişe Barýan Uzak Ýol
Mukaddes Ýazgylardaky bu prinsipleriň hemmesi baglylyklary ýeňmäge kömek edip biler, ýöne olar ýönekeý ýa-da äsgermezlikli ýaly seslenmek üçin niýetlenmändir, goý, dikeldiş ýoly aňsat ýaly bolmasyn. Baglylyklar gaty ýapyşykly bolup biler. Köplenç olar köp ýyllaryň dowamynda bir adamyň üstünde öz täsirini güýçlendirdiler, we köplenç biz bir günde olaryň gysymyndan azat bolmarys. Baglylykdan aýrylmagyň fiziki täsirleri gaty kyn, hatda agyryly bolup biler. Şeýle hem, köp baglylyklar beýnilerimiziň işleyşine göni täsir edýär, we newrologiki manyda şol baglylykly hereket ýollary hiç haçan hakykatdanam ýitip bilmez. Şonuň üçin, öňki bagly adam lukmançylyk ýa-da kliniki manyda hiç haçan hakykatdanam «sagaldy» diýip bolmaz.
Netijede, baglylykly hereketleri ýeňmäge çalyşanda, akylly Mesihçi şol baglylyklara gaýtadan gaýdyp gelmek mümkinçiligini we Rebbe yzygiderli bil baglamagyň zerurlygyny ykrar edýär. «Kim durýandygyny pikir etse, ýykylmazlyk üçin seresap bolsun» (1 Korinfliler 10:12). Mundan başga-da, akylly ruhy maslahatçylardan we mentorlardan yzygiderli ýolbaşçylyk almagyň, olara jogapkärli galmagyň peýdalaryny äsgermezlik etmeli däldir.
Bu makala Stiw Dotsonyň hekaýasy bilen başlandy, onuň agry dermanlaryna bolan baglylygy ahyrynda ony öýsüzlige we umytsyzlyga, köpriniň aşagynda ýaşamaga we ölmegi arzuw etmäge getirdi. Ýöne Stiw Dotson Isa Mesihe iman etdi! Soňra ol şol köpriniň ýanyndaky derýada suwa çümdürildi. Bir habarçy onuň: «Siziň üç saýlawyňyz bar. Siz ýa ölýärsiňiz, ýa türmä düşýärsiňiz, ýa-da halas bolýarsyňyz» diýen sözlerini sitirledi. Häzirki wagtda ol «Mukaddes Kitap teswirleri bilen depderleri doldurýar» we beýleki bagly adamlara kömek edýär.1
Mukaddes Ýazgylar döwründen bäri Halasgäriň ýeňiji güýji arkaly ýeňişli durmuşlaryň köp mysallary boldy. Eger siz şahsy baglylygy ýeňmäge çalyşýan bolsaňyz ýa-da birine kömek etmäge synanyşýan bolsaňyz, ruhlan! Baglylyk faktorlaryň çylşyrymly birleşmesi bolup biler, ýöne «sizi ýaradan we sizi göwreden emele getiren Reb» Oňa bil baglaýanlara kömek etmegi wada berdi (Işaýa 44:2).
BELLIKLER
- Breen, Tom. «Agry dermanlarynyň hyýanatçylygy özüni zaýalanan durmuşlarda görkezýär.». 2021-nji ýylyň 19-njy maýynda girildi.
- Heit, Howard A., we Gourlay, Douglas L. «DSM-V we kesgitlemeler: Ony dogry etmegiň wagty geldi.» 2021-nji ýylyň 19-njy maýynda girildi.
