2-NJI BÖLÜM
Geçen aý, bu soraga jogap tapmak üçin, biz hakykatyň iki görnüşine, grek gnosis we ýewreý emeth sözlerine seretdik. Soňra Mukaddes Kitaba haýsy görnüşiň degişlidigini ara alyp maslahatlaşdyk. Bu aýda biz ikisiniň hem degişli bolmalydygy baradaky garaýşa ýedi garşylygy ara alyp maslahatlaşarys.
Ýedi Garşylyk
1. Ol taryha we ylyma Hoş Habara garşy weto hukugyny berýär.
Eger siz bu garaýşy kabul etseňiz, siz imansyzlara taryh, biologiýa we ş.m. baradaky jedelleriň arkasynda gizlenmek üçin bahana berýärsiňiz, olaryň durmuşynda Hudaýyň hökümdarlygy bilen hakyky meseläniň öňünde durmak ýerine. Siz olaryň size bir “fakt” atýan pursatlarynda, näçe ýüzleý bolsa-da, Hudaýyň olara bolan talaplaryny aýtmak hukugyňyzyň ýokdugyna ylalaşýarsyňyz. Taryhyň köplenç näbellidigini we ylmyň hemişe özgerýändigini göz öňünde tutsak, bu Hudaý bilen ýüzbe-ýüz bolmagy hemişelik yza süýşürmäge rugsat berýär.
2. Ol okujyny Mukaddes Ýazgylaryň üstünden hökümdar edýär.
Ol okujynyň Mukaddes Ýazgylardan öz soraglaryna jogap talap etmegine rugsat berýär, onuň Mukaddes Ýazgylaryň berýän jogaplaryny diňlemegini talap etmegiň ýerine. Bir ofiseriň esgere ünsli durmagy buýurýandygyny göz öňüne getiriň, ýöne esger: “Meni aýdýarsyňyzmy, ser? Häzirmi, ser? Şu ýerdemi, ýa-da iki ädim öňe, ser? ...” diýip, sagatlar boýy soraýar. Hakykatda boýun bolmakdan ýüz öwürmän we hormat bilen gürlese-de, bu esger boýun egmezlikde we tabynsyzlykda günäkärdir. Ofiserden buýruga boýun bolmazdan ozal öz soraglaryna jogap bermegini talap etmek bilen, ol ofiseriň öz isleglerine boýun bolmalydygyny, özüniň ofiseriň buýrugyna boýun bolmazdan ozal tassyklap dur. Ol ofiseriň öz üstünden bolan ygtyýaryny ykrar etmegiň ýerine, gizlin ýagdaýda ofiseriň üstünden ygtyýar talap edýär.
Men hristianlaryň imansyzlara bu oýny hemişe oýnamaga rugsat berýändigini görýärin. Hudaýyň Ýaradyjydygyny aýdanlarynda, olar ewolýusiýa we ýaradylyş baradaky jedellere ünsüni sowýarlar. Şeýle etmek bilen, olar gorkak ofisere meňzeýärler.
Bu şeýle bir ýygy-ýygydan bolýar, men özümi gygyrmakdan zordan saklaýaryn: “Esasy meseläni goýuň. Diňe Hudaýyň siziň üstüňizde Ýaradyjy hökmünde durýandygyny aýdyň. Gelip çykyş 1-2-niň maksady size taryhy ýa-da biologiýany aýtmak däl; ol size Hudaý bilen häzir nähili gatnaşykda bolmalydygyňyzy aýtmak. Ilki bilen bu netijäni kabul ediň. Ýaradylyşyň nähili bolandygy soňra ara alnyp maslahatlaşylyp bilner; ilki bilen gatnaşygy dogry edeliň.”
3. Ol adamlara “ýeterlik maglumat ýok” diýen bahana arkasynda gizlenmäge rugsat berýär.
Eger biz imansyzlara ähli soraglaryna jogap berilýänçä imanyň esasy meselesinden gaça durmaga rugsat bersek, olar hemişe sorag bererler. Biz olary hakykat bilen ýüzbe-ýüz etmäge borçludyrys. Hakyky durmuşda adamlar doly däl bilim bilen dürli kararlar kabul edýärler. Olar her bir maddanyň doly bilimine eýe bolmazdan nahar iýýärler; olar on ýyldan soň gymmatynyň näme boljakdygy barada doly bilim bolmazdan paýnamalar satyn alýarlar; olar geljek hepdäniň futbol oýnuna diri bolup biljekdiklerine ynanmazdan bilet satyn alýarlar. Durmuş elindäki maglumatlara esaslanyp karar kabul etmekden ybarat – hatda ebedi durmuş hem. Size doly maglumat gerek däl, diňe makul saýlaw etmek üçin ýeterlik maglumat gerek.
4. Ol Mukaddes Ýazgylaryň imansyzyň öňünden kabul eden düşünjelerine laýyk gelmegini talap edýär, okujynyň Mukaddes Ýazgylaryň garaýşyny kabul etmeginiň ýerine.
Belki-de, iň açyk öňünden kabul edilen düşünje Mukaddes Ýazgylaryň taryhy taýdan dogry bolmagyny talap etmekdir. Ýöne biziň neslimiz üçin “taryhy taýdan dogry” “wideo-realizm” diýmekdir – hekaýanyň görünmeýän synçynyň görşi ýaly bolmagyny talap etmek. Bu häzirki kesgitleme “ylmy usulyň” biziň aňymyza siňmeginden gelip çykýar. Ol görünmeýän zadyň ýokdugyny aňladýar we dünýä baradaky ähli zady düşündirip biljekdigimizi çaklaýar.
Öňki nesiller beýle dar pikirli däldi; olar düşündirip bolmaýan käbir zatlaryň we duýup bolmaýan käbir güýçleriň bardygyny kabul edýärdiler. Mysal üçin, häzirki zaman adamy, Lazarosyň ölümden direldilendigini görüp, haýran galardy. Netijede, ol nähili bolandygyny bilmek üçin ähli güýjüni ulanyp, ähli zady derňäp we synagdan geçirip bilerdi. Eger ol usuly hiç haçan tapmasa, ol henizem özüniň tapmadyk doly logiki jogabynyň bardygyna ynanardy. Ýöne gadymy synçy ony derrew nämedigini ykrar ederdi; adaty adam ukybyndan has ýokary güýjüň ulanylmagy.
Hiç kimiň size gadymy adamlaryň tebigat kanunlaryny bilmeýändikleri üçin gudratlara ynanandygyny aýtmagyna ýol bermäň. Olar üç gün ölen biriniň gutulmak umydyndan daşardadygyny gaty gowy bilýärdiler. Eger olar muňa ynanmasalar, ony gudrat hökmünde ykrar etmezdiler! Gaýtam, biz häzirki zaman adamlary gudratlara ynanmaýarys, sebäbi biz bu ýerde tebigat kanunlaryndan has köp zadyň hereket edýändigini boýun aljak bolup gaty tekepbir.
5. Ol zatlaryň maksat däl-de, proses taýdan düşündirilmegi baradaky ylmy talaby kabul edýär.
Häzirki zaman aňy, esasanam ylmy aň, teleologiýany (tebigatdaky dizaýn subutnamalaryny öwrenmek) ýigrenýär. Ol dünýäni soňky netijäni kesgitleýän öňki sebäp taýdan görýär, tabyn usullary ulanýan iň soňky maksat taýdan däl. Lazarosa gaýdyp gelsek, häzirki zaman synçy ömrüniň ahyryna çenli “nähili edilendigini” bilmek üçin gözleg edip bilerdi. Ýöne ol hiç haçan “Näme üçin edildi?” diýip soramagy arzuw etmezdi. Gadymy synçy derrew düşünerdi; bu Isanyň hatda ölümden hem ygtyýarlydygyny görkezmek üçin güýjüň görkezilişi. Ýöne häzirki zaman aňy üçin mehanika ähli zat. Maksat we many hatda göz öňüne hem alynmaýar:
Görseler-de görmezler, eşitseler-de düşünmezler (Markus 4:12).
6. Ol öz-özünden ylmy däl, sebäbi ol häzirki zaman okujysynyň “dogry” edebi çemeleşmä eýedigini çaklaýar we gadymy resminamalaryň häzirki zaman edebi konwensiýalaryna boýun bolmagyny talap edýär.
Ähli ýazylan zadyň aýry-aýry analitiki hasabat görnüşinde däldigini bilmek üçin giňişleýin okamak hökman däl. Biziň Awstraliýa milli gimnimizde biz “altyn toprak” barada aýdym aýdýarys. Biz munuň diňe bir hakykat däldigini, eýsem şeýle ýeriň sagdyn ekinleri goldamaýandygyny hem bilýäris. Men goşgy okanyňda, “aý ruhly gämi” diýip okasam, okamagymy bes etmeýärin, sebäbi men şeýle deňiz tehnologiýasy ösdürilmezden has öň aýyň asmanda bolandygyny bilýärin.
Men Harçlanan Oglan mysalyny okanyňda, onuň hiç haçan bolmandygynyň hakykatynyň ony az hakyky etmeýär. Emeth sözme-söz dogrulyga däl-de, mysalyň Hudaýyň biziň nähili ýaşamagymyzy isleýändigini nähili dogry suratlandyrýandygyna baglydyr. Sözme-söz dogrulygy talap etmek diňe çörek bilen ýaşamaga synanyşmakdyr. Muny Isanyň mysal diýendigini aýdyp ýok edýänler, esasy nokady doly sypdyrýarlar. Aýdyjynyň onuň mysal däldigini boýun alandygy üçin ol az hakyky bolýarmy?
Mukaddes Kitap hekaýasynyň häzirki zaman taryhy we ylmy ýazuw kanonlaryna boýun bolmagyny talap etmek bilen, biz gizlin ýagdaýda diňe bir edebi görnüşiň dogrudygyna ylalaşýarys. Biziň garaýşymyzyň hiç hili aýratyn zat däldigini kabul etmek, ýöne gadymy resminamalary öz döwürleriniň tejribelerine we stillerine laýyklykda okamak has “ylmy” dälmi? Musanyň ýaradylyş barada 21-nji asyryň gözleg geologynyňky ýaly stil bilen ýazmaga “ylham alandygyny” çaklamak, käbir okyjylaryň nähili ylhamsyz bolup biljekdigini görkezýär.
Gula eýesi bolan, Ruhyň ybadathanalara näme aýdýandygyny eşitýän bolsun (Ylham 3:6) biziň öňümizden giden doganlarymyza ýazylan hatlar arkaly!
7. “Fakt” baradaky ylmy üns bizi Mukaddes Kitabyň iman baradaky ünsünden sowýar.
Ýa-da etikler aýdyşy ýaly, “Siz indikatiwden imperatiwe geçip bilmersiňiz,” ýa-da “bar” dan “bolmaly” a geçip bilmersiňiz. Iki akylly adam bilen söhbetdeşligi göz öňüne getireliň.
Biri Mukaddes Kitabyň doly ylmy we taryhy dogrulygyna ahyrsoňy ynanýar we diýýär: “Bu maglumatlydy, ýöne näme?” Biz oňa toba edip Isa ynanmagyny aýdanymyzda, ol diýýär: “Näme üçin?” Biz oňa ölümde höküm bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyny duýdurýarys, ol bolsa diýýär: “Näme?” Hakykatdan hem geň galyp, ol diýýär: “Mukaddes Kitapdaky ähli zatlar geçmişde bolup geçdi. Siz maňa geljekde näme boljakdygy barada hiç hili taryhy ýa-da ylmy subutnama bermediňiz. Geljek bolup geçmedikligi üçin, şeýle subutnamany bermegiňiz logiki taýdan mümkin däl.” Ol hakykata eýe bolardy. Bir çaklama taryhy subutnama däl, we ylmy taýdan ol diňe çaklanan waka bolup geçenden soň peýdalydyr.
Beýlekisi Mukaddes Kitabyň taryhylygy barada doly ynanmaýar. Ol ähli zadyň bir erteki, çuň ahlak hakykatyny açýan toslama diýip pikir edýär. Ol toba edýär we söýgi we kiçigöwünlilik durmuşyny ýaşamagy talap edýän Hudaýa ynanýar. Ol Hudaýyň oňa ölýänçä şeýle etmek üçin mertebe we güýç berjekdigine ynanýar. Ölümden soň näme boljakdygy ony gyzyklandyrmaýar; ahyrsoňy, ol öler! Ýöne ol wepalylyk durmuşyny, bir durmuşyny ýaşamaga ynanýar emeth.
Bu iki adamyň haýsysy Hudaýa has ýakyn: Mukaddes Kitabyň ylmy we taryhy “hakykatyna” doly ynanýan, ýöne ynanmaýan adammy; ýa-da taryha ynanmaýan, ýöne diňe iman, söýgi we kiçigöwünlilik durmuşyny ýaşamaga çagyrylandygyny bilýän we Hudaýyň güýjünde şeýle etmäge özüni bagyşlaýan adammy?
Men soragy şeýle açyk goýmagyň gaty hakyky däldigini bilýärin; ýöne ol bilim ýolunyň we iman ýolunyň, grek gnosis we ýewreý emeth arasyndaky tapawudy görkezýär. Biz Mukaddes Kitap hekaýasyny kabul etmegiň imandan logiki taýdan öňde durmagyny talap eden (ýa-da rugsat beren) her gezek, biz gnosis sözüni emeth
Onda näme?
Biz Mukaddes Kitap “hakyky” diýenimizde näme aňladýar? Ol Mukaddes Kitabyň diňe bir dogry taryhy we ylmy beýanatlaryň ýygyndysy bolup, biziň gyzyklanmalarymyzy kanagatlandyrmak üçin niýetlenendigini aňlatmaýar. Mukaddes Kitap has möhüm bir manyda hakyky; ol bir durmuşyny ýaşamagyň ygtybarly, ynamdar we dogry gollanmasydyr emeth – iman, söýgi, bitewilik we dindarlyk durmuşy. Ol her bir soraga jogap bermeýär, ýöne ol biziň soramaly ähli soraglarymyza jogap berýär. Onuň biziň saýlan soraglarymyza jogap bermegini talap etmek, Hudaýyň bize jogap bermegini talap etmekdir. Bu Hudaýyň biziň üstümizdäki hökümdarlygyny çäklendirýär, we bu pitnadan diňe bir ädim gysga.
Has çynlakaýy, ýazyjylaryň (adam we ylahy) bermek islemän jogabyny tekste okamakdyr. Bu “Reb şeýle diýýär” diýmekdir, Reb bolsa beýle zat aýtmady. Bu Rebiň adyny biderek ulanmakdyr. Bu ýalan “jogaplar” iň gowy “Bu jogap diňe gnosis my, ýa-da emeth my? Ol proses baradamy, ýa-da maksat baradamy? Ol faktlar baradamy, ýa-da many baradamy? Ol meniň bilýän zadym baradamy, ýa-da meniň nähili ýaşaýşym baradamy?” diýip soramak bilen tanalýar.
Ynamly adamlaryň arasynda hakyky pikir tapawudy bar bolsa, bu öz-özünden jogabyň halas bolmak üçin möhüm däldiginiň subutnamasydyr. Kiçigöwünli we seresap bolmak, öz garaýşyňy wagtlaýyn saklamak we dürli garaýyşlary haýyr-sahawat bilen ykrar etmek, ähli zady parahatçylyk baglanyşygynda etmek has gowudyr.
