Dawudyň ogluna Hosanna!
Reb Isa we Onuň şägirtlerini Zeýtun dagynda, Iýerusalim şäheriniň gündogarynda ýerleşýän dag gerşinde göz öňüne getiriň. Ol iki şägirdini ýakyn obadan eşek çagasyny getirmäge iberipdi, indi bolsa, uly märekäniň gurşawynda, ol eşek çagasynyň üstünde şähere tarap haýal-ýuwaş sürdi. Birden bir adam «Hosanna!» diýip gygyrdy. Başga biri «Hosanna!» diýip jogap berdi – soňra ýene biri, we tizden ähli mähelle şatlyk bilen gygyrýardy: «Dawudyň ogluna Hosanna! Rebiň ady bilen gelýän mübärekdir! Iň ýokarda Hosanna!» (Matta 21:9 NKJV).
Nähili sahna bolmaly! Belki, biz märekäniň gören ajaýyp işleri üçin şatlananda (Luka 19:37) ýaňlanan sesi eşidip bileris! Ýöne şol wakalar Iýerusalimde hem soraglary döretdi, ol ýerde köp adam bolup geçýän zatlary synlap, «Bu kim?» diýip haýran galdylar (Matta 21:10).
Şol pursatda (köplenç «Palma ýekşenbesi» diýilýän) märekäniň joşgunly duýgulary barada okamak tolgundyryjydyr. Ýöne, belki, bizde hem şol bir soraglar bar: Bu kim? «Nazaretli pygamber Isa» (a.11) Dawudyň ogly diýmek nämäni aňladýar? Bu iň möhüm sorag bolup çykýar. Hakykatdan-da, biz «Bu Dawudyň ogly kim?» diýip soranymyzda, Rebi öwmek üçin köp sebäpleri taparys.
Taryh
«Dawudyň ogly» jümlesi Köne we Täze Ähtlerde duş gelýär. Köne Ähtde ol hemişe Süleýmana ýa-da Dawut patyşanyň beýleki tebigy ogullarynyň birine degişlidir. Täze Äht döwründe bu at has başga many aldy. Mysal üçin, Markus 12:35-de Reb Isa şeýle diýdi: «Ýazgyçlar Mesihiň Dawudyň oglydygyny nädip aýdýarlar?» Bu, ýewreý kanunynda we Mukaddes Ýazgylarda bilim alan ýazgyçlaryň «Dawudyň ogly» adyny Mesih bilen deňeşdirendigini görkezýär. Olar Isanyň Mesihdigine ynanmaýardylar, ýöne olaryň bu at baradaky düşünjesi şonda-da möhümdi. Matta 22-däki parallel bölek fariseýleriň hem bu taglymaty kabul edendigini görkezýär. Olara gürläninde, Reb sorady: «‘Mesih barada näme pikir edýärsiňiz? Ol kimiň ogly?’ Olar Oňa: ‘Dawudyň ogly’ diýdiler» (a.42).
Öň bellenişi ýaly, Köne Ähtde Mesihi «Dawudyň ogly» diýip şol sözler bilen atlandyrýan hiç hili salgylanma ýok. Şonuň üçin Mukaddes Ýazgylary okaýan adam: «Ýazgyçlar we fariseýler bu pikiri nireden aldylar?» diýip sorap biler. Jogaby şeýle: Hudaý Mesihiň nesil daragtyny Dawudyň öýi bilen baglanyşdyrýan wadalaryň örän baý üpjünçiligini berdi. 2 Samuel 7-däki bir bölek bu yglan üçin ajaýyp başlangyç nokadydyr. Ol ýerde Hudaý Dawudyň oglunyň ybadathanany gurjakdygyny wada berdi. Bu Süleýmana degişlidi; ýöne Hudaý: «Men onuň patyşalygynyň tagtyny ebedi berkarar ederin» (a.13) diýip goşdy, bu Süleýmandan has uly Patyşanyň hem göz öňünde tutulýandygyny aňladýar.
Beýleki pygamberlik salgylanmalary bu düşünjäni güýçlendirdi. Zebur 132-de Hudaý Dawuda beren wadasyny tassyklady: «Men seniň tagtyňa seniň bedeniň miwesini oturdaryn … olaryň ogullary hem seniň tagtyňda ebedi oturarlar» (a.11-12). Birnäçe aýat soňra biz «Dawudyň şahynyň» ösjekdigini we Mesih, Mesih, «güllär» (a.17-18) diýip okaýarys.
Işaýa 9-da geljek adam «Gudratly Hudaý» diýlip atlandyrylar we «Dawudyň tagtynda» oturarlar (a.6-7). Hudaý Işaýa 11-de Ýessaýyň, Dawudyň atasynyň köklerinden bir Şahanyň ösjekdigini wada berdi. Soňra Ýeremiýa 23-de Hudaý: «Men Dawuda dogrulyk Şahasyny ösdürerin; bir Patyşa höküm sürer we gülläp öser» (a.5) diýip yglan etdi. Hudaý bu «dogrulyk Şahasynyň» «Dawudyň Ysraýyl öýüniň tagtynda oturmak üçin adamsyz galmazlygyny» (33:15,17) üpjün etjekdigini tassyklady.
Bular we beýleki pygamberlik salgylanmalary Hudaýyň hemişe Dawudyň tagtynyň dowam etmegini, diňe ynsan görnüşinde däl, eýsem mesihçilik manysynda göz öňünde tutandygyny görkezýär. Geljek uly Patyşa, Hudaýyň Mesihçisi, ahyrynda dogrulyk bilen höküm sürer we milletiň Hudaý bilen gatnaşygyny dikelder. Mundan başga-da, şol Patyşa Dawudyň neslinden bolar. Şonuň üçin ýazgyçlaryň we fariseýleriň «Dawudyň ogly» adyny mesihçilik ady hökmünde näme üçin düşünenini görmek kyn däl.1
Gelişi
Ýewreý milleti üçin, Mesih, Dawudyň ogly, bir gün geler diýip ynanmak bir zatdy, we Ol gelende Ony tanamak başga zatdy! Ýöne Reb Isanyň yzyna eýerijileri Onuň hakyndaky hakykaty gördüler we ynanýardylar. Ol hakykatdan-da wada berlen Mesih, Dawudyň tagtynda oturmak hukugy bolan patyşa hökümdardy.
Täze Ähtde «Dawudyň ogly» ady diňe Injillerde duş gelýär. Ol 14 gezek – iki esse kämil! – Reb Isa degişli ulanylýar.2k Ýatda saklaň, Mukaddes Kitapda ýedi sany kämil ýa-da dolylygy aňladýar. Üç Sinoptik Injiliň hemmesi (Matta, Markus we Luka) Ony «Dawudyň ogly» diýip atlandyrsa-da, bu patyşa perspektiwasy esasanam Mattanyň temasy. Ol ýerde Reb iň birinji aýatda «Isa Mesih, Dawudyň ogly» hökmünde tanadylypdyr. Biz Mattanyň bir wagtlar Rim hökümeti üçin salgyt ýygnaýjy bolup işländigini ýatlap bileris; ýöne soňra, Reb onuň salgyt stolunyň ýanyndan geçip: «Meniň yzyma düş» diýende, Matta «hemmesini taşlap, turup, Onuň yzyna düşdi» (Matta 9:9; Luka 5:27-28). Matta Sezaryňkydan has uly ygtyýarlyga eýe bolan bir Halypany tanady. Şonuň üçin Matta Mukaddes Ruh tarapyndan Patyşanyň, Dawudyň oglunyň injilini ýazmak üçin ulanylandygy örän ýerliklidir.
Matta adamlaryň Isanyň hakykatdan-da Dawudyň oglydygyny göz öňünde tutan ýedi dürli wakany ýazga alýar. Ilkinji ikisi Onuň gudratly güýç hereketleri bilen baglanyşykly. Matta 9-da iki kör adam Oňa rehim we şypa üçin ýüzlenip, Ony «Dawudyň ogly» diýip atlandyrdylar (a.27). Matta 12-de Onuň kör, dilsiz we jynly bir adamy nädip sagaldandygy barada gürrüň berilýär. Mähelle: «Bu Dawudyň ogly bolup bilermi?» diýip sorady (a.23). Olar geljek Dawudyň oglunyň Mesih boljakdygyny we Onuň güýç we halas ediş hereketlerini ýerine ýetirjekdigini bilýärdiler (Işaýa 29:18-19, 35:4-5, 61:1 bilen deňeşdiriň). Mattanyň injili adamlaryň Hudaýyň patyşa barlygynyň we ygtyýarlygynyň bu delillerini öz aralarynda tapandygyny görkezýär.
Örän möhüm, Matta 12 hem adamlaryň ýolbaşçylarynyň şol ygtyýarlygy ret eden baby. Fariseýler märekäniň şeýle gürleýändigini eşidenlerinde, olar: «Bu adam jynlary diňe jynlaryň hökümdary Beelzebub arkaly çykarýar» diýdiler (a.24). Bu milletiň taryhynda gorkunç pursatdy. Birinjiden, olaryň beýany ýigrençden doly. «Adam» sözi Täze King Jeýms Wersiýasynda kursiw bilen ýazylan, bu fariseýleriň şol sözi aýtmandygyny görkezýär. Olar Isany kiçeltmek we Onuň ygtyýarlygy baradaky islendik pikiri ýok etmek maksady bilen diňe «bu» diýip atlandyrdylar.
Mundan başga-da, şypa beriş gudratyny inkär etmek mümkin bolmasa-da, fariseýler ony Şeýtanyň güýjüne bagladylar. Olaryň bu aýdymy diňe bir doly mantyksyz bolman, Rebiň düşündirişi ýaly (a.25-27), eýsem şeýle beýanat etmek bilen olar özleriniň üstüne höküm getirdiler. Olar Hudaýyň işini ret edip, Mukaddes Ruha küpür etdiler (a.28-32). Şol pursatdan başlap, diňe Onuň hakyky yzyna eýerijileri Onuň doganlary hasaplandy (a.46-50).
«Dawudyň ogly» adynyň indiki ulanylyşy Matta 15-de. Ol ýerde bir butparaz aýal gyzynyň jynlardan halas bolmagy zerur bolany üçin Oňa ýüzlendi. Ýöne bu at butparazlara degişli däl. Dawudyň ogly hökmünde Reb Isa ýewreýleriň3 patyşasydyr, butparazlaryň däl, şonuň üçin Ol ilki oňa jogap bermedi. Şonda-da, aýal Oňa diňe Reb hökmünde sežde edende, Ol rehim bilen jogap berdi, gyzyny sagaltdy we enäniň uly imanlylygyny öwdi (a.21-28).
Goşmaça Şaýatlyk
Mattanyň Mesihi Dawudyň ogly hökmünde beýleki dört salgylanmasy Rebiň ömrüniň ahyryna ýakyn ýerleşýär. Ol Iýerusalime barýarka, iki kör adam Oňa gaýtadan gygyryp: «Bize rehim et, eý Reb, Dawudyň ogly!» (20:31) diýdiler. Bu wakanyň Rebiň Dawudyň ogly häsiýetinde kör adamlary üçünji gezek sagaldyşy bolmagy gyzyklydyr (Matta 9, 12, 21:14 bellik ediň).
Bu waka barada ýene bir gyzykly ýer, Markus we Luka diňe bir kör adamy agzaýarlar: Bartimeý atly adamy (Markus 10:47; Luka 18:39). Bu Mattanyň iki kör adam baradaky beýany bilen gapma-garşylyk döretmeýär. Bartimeý Markusyň we Lukanyň okyjylaryna has tanymal bolup bilerdi, şonuň üçin olar ikinji kör adam hem sagaldylsa-da, oňa üns berdiler. Ýa-da, belki, Mukaddes Ruh Mattany iki adamy hem goşmaga ýolbaşçylyk etdi, sebäbi injiliň ýewreý diňleýjilerine üns berilýändigi üçin, Musa kanunyna görä hemişe iki ýa-da üç şaýat bolmalydy, diňe bir däl (Kanun taglymaty 19:15).4 Sebäbi näme bolsa-da, biz Hudaýyň Ruhunyň ähli ýagdaýlarda hakykaty ýazga alandygyna ynamly bolup bileris.
Soňra biz Rebiň Iýerusalime dabaraly girişine gelýäris, öň seredilen (Matta 21:9). Mähelle Oňa «Hosanna!» diýip gygyranda, ýagny «Bizi häzir halas et!» diýende nähili uly sahna boldy. Hakykatdan-da, Ol olary halas etmek üçin bardy – şol wagt patyşa ygtyýarlygyny ulanmak bilen däl-de, haç arkaly. Şonda-da, adamlaryň Oňa şeýle öwgüleri bermegi ýerliklidi. Lukanyň injili fariseýleriň Rebiň şol patyşa adyny kabul etmegine garşy çykandygyny aýdýar. «Şägirtleriňizi käýiň!» diýip talap etdiler; ýöne Ol adamlaryň dymandygynda hatda «daşlaryň» hem gygyrjakdygyny jogap berdi (19:39-40).
Matta soňra özboluşly mähirli pursaty ýazga alýar. Iýerusalime girenden gysga wagt soň, Reb söwdagärleri we pul çalşyjylary kowup, ybadathanany arassalady. Ol ýerde körler we agsaklar Onuň tarapyndan sagalmak üçin geldiler, we çagalar Ony gurşap alyp: «Dawudyň ogluna Hosanna!» (21:15) diýip gygyrdylar. Nähili özüne çekiji ybadathana sahnasy! Reb Öz ygtyýarlygy bilen ähli arassa dälleri kowupdy, ýöne Ol gowşak we ähmiýetsiz görünýänleri rehim bilen kabul etdi. Ýene-de milletiň güýçli we täsirli ýolbaşçylary Onuň ygtyýarlygyny ret etdiler, sebäbi ruhanylar we ýazgyçlar «Dawudyň ogly» adynyň Isa degişli ulanylandygyny eşidenlerinde gaharlandylar; ýöne Ol bu kiçijikleriň kämil öwgüleri berýändigini tassyklady (a.15-16).
Biz Matta 22-de ýewreý ýolbaşçylary bilen soňky çaknyşyga gelýäris. Öňki babyň wakalaryndan bir ýa-da iki gün soň, Reb ybadathana gaýdyp geldi we fariseýlere bir sorag berdi: «‘Mesih barada näme pikir edýärsiňiz? Ol kimiň ogly?’ Olar Oňa: ‘Dawudyň ogly’ diýdiler» (a.42). Olaryň jogaby dogrydy. Olar Isanyň Mesihdigine ynanmasalar-da, Mesihiň Dawudyň ogly diýlip atlandyryljakdygyny boýun aldylar. Ýöne olaryň düşündirişi doly däldi, we Reb Isa olary ony gaýtadan gözden geçirmäge mejbur etdi. Ol Zebur 110:1-de Dawudyň Mesihi «meniň Rebim» diýip atlandyrandygyny görkezdi. Soňra Ol bu nokady nygtady: «Eger Dawut Ony ‘Reb’ diýip atlandyrsa, Ol nädip onuň ogly bolup biler?» (a.45). Bu Işaýa 11-iň pygamberligi bilen sazlaşyklydyr, ol ýerde Mesih diňe bir Ýessaýyň Şahasy däl, eýsem Ýessaýyň Köki hem (a.1,10). Dawudyň ogly hem şöhratly Reb we Halypadyr!
Reb Isanyň Öz gullugynyň bu nokadyna çenli fariseýlere bu soragy bermek üçin garaşandygy geň galdyryjydyr. Şeýle hem, bu Onuň ýerdäki ömründe Dawudyň ogly adynyň iň soňky gezek hödürlenişi boldy, we şol pursatda olar Onuň patyşa talaplary barada köp şaýatlyklary göz öňünde tutup biljekdiler. Fariseýleriň Onuň kimdiginiň hakykatyny tanamak üçin ähli sebäpleri bardy. Ýöne olar Onuň hakyky talabyny Oňa garşy ýalan aýyplama öwürdiler, Rim häkimine Onuň Sezara howp salýandygyny aýtdylar (Luka 23:2). Bu olaryň tarapyndan arassa göriplikdi (Matta 27:18), sebäbi şol ýolbaşçylar diňe öz ýerleri we milletleri barada alada edýärdiler (Ýahýa 11:48). Olaryň ret edişi adamlaryň Reb Isa Mesihiň şöhratyna we merhemetine gözlerini ýumanda ýeke-täk mümkin netijäni görkezýär. Şonda-da, Onuň şöhraty ret edilende-de şöhle saçýar!
Biziň Häzirki Mümkinçiligimiz
Häzirki döwürde imanlylar her milletden birleşdirildi, şonuň üçin biziň Reb bilen gatnaşygymyz Onuň Ysraýyl öýüniň üstünden Dawudyň ogly hökmündäki roluna daýanmaýar. Şonda-da, biz Onuň şöhratynyň şol tarapyny gymmatly hasaplap bileris. Ylhamyň soňky babynda Reb Isa: «Men Dawudyň Köki we Nesli» (22:16) diýip yglan etdi. Ýatda saklaň, Işaýanyň pygamberligi Ony ilki Şaha, soňra Kök hökmünde beýan etdi (Işaýa 11:1,10), ýöne Täze Äht döwründe biziň üçin Ol ilki Kök hökmünde hödürlenýär. Ol hakykatdan-da ähli zatlardan öňdir.
Fariseýler ýaly, bu dünýäde güýç we täsir gözleýänler ýüreklerinde Mesihiň hökümdarlygyndan ýüz öwrerler. Biziň mysalymyz Mattanyňky ýaly bolsun: Geliň, her bir kiçi ygtyýarlygy taşlap, Mesihimize wepaly bolup, Onuň yzyna düşeliň.
SOŇKY BELLIKLER
- Mukaddes Kitabyň daşyndaky käbir taryhy ýazgylar hem bu mesele boýunça ýewreý pikiriniň ösüşini görkezýär. Mysal üçin, «Süleýmanyň Zeburlary» atly gadymy şygyr kitaby bar, alymlar ony b.e.öň 1-nji asyryň ortalarynda bir ýa-da birnäçe Hudaýdan gorkýan ýewreý awtorlary tarapyndan ýazylandygyna ynanýarlar. Şol şygyrlaryň birinde Ysraýylyň üstünden höküm sürjek geljek Patyşa barada salgylanma bar, şol hökümdary «Dawudyň ogly» we «Mesih» diýip atlandyrýar. Hudaýdan ylhamlanan tekst bolmasa-da, bu salgylanma «Dawudyň ogly» adynyň Täze Äht döwründen öň hem mesihçilik ady hökmünde ulanylandygyny görkezýär. [Çeşme: Süleýmanyň Zeburlary. Şeýle hem «Süleýmanyň Zeburlarynda geljegiň garaşylmagy» atly M. de Jonge (1989) makalasyna serediň]
- Mesihiň Dawudyň ogly hökmünde 14 aýatdan başga-da, ýene iki salgylanma tapylyp bilner: biri Merýemiň adamsy Ýusup barada (Matta 1:20); we beýlekisi Dawut patyşanyň tebigy ogullarynyň biri Natan barada (Luka 3:31).
- «Ýewreýleriň Patyşasy» ady hem Mattanyň injilinde aýratyn ähmiýete eýedir. Dört injiliň hemmesi bu ady Rebiň kazyýeti we haça çüýlenmegi bilen baglanyşykly agzasa-da, diňe Matta «Ýewreýleriň Patyşasy» jümlesini Onuň ýerdäki ömrüniň başyndan başlap tanadýar (Matta 2:2).
- Bu, Mattanyň Jelile deňziniň golaýyndaky gabyrlarda ýaşan iki jynly adamy görkezmeginiň sebäbi bolup biler, Markus we Luka bolsa diňe birini agzaýarlar (Matta 8:28; Markus 5:2; Luka 8:27).
