Ysraýyl Ysraýyl!
“Şeýlelik bilen, ähli Ysraýyl halas bolar.” Rimliler 11:26 **NASB
Bu makalanyň ady geň görünse-de, Injil tefsiriniň ýa-da hermenewtikanyň bir nokady hökmünde ol şeýle bir möhüm welin, onuň üstünde konfessional serhetler emele gelipdir! Her bir çynlakaý Injil öwrenijisi bu prinsip bilen ýüze çykýan soraglary çözmeli bolany üçin, “Ysraýyl Ysraýyl” diýen düşünjäni özleşdirmek gaty möhümdir.
Käbir möhüm soraglar Köne Ähtde ýewreý halkyna berlen ýerine ýetirilmedik pygamberlikler we wadalary geljekde hakyky Ysraýyla hakyky manysynda ýerine ýetirilermi ýa-da olar häzirki wagtda Kilisede ruhy taýdan ýerine ýetirilýärmi? Ysraýyl Köne Ähtde Kilise hökmünde, Täze Äht Kilisesi bolsa “täze Ysraýyl” hökmünde garalmalymy? Injil taryh boýunça diňe bir “Hudaýyň halky” bardygyny, Köne Ähtde “Ysraýyl” we Täze Ähtde “Kilise” diýlip atlandyrylýandygyny öwredýärmi? Ýa-da Injil olaryň arasynda yzygiderli tapawut goýýarmy?
Bu soraglara nähili jogap berýändigimiz Köne Äht Ysraýylyna berlen pygamberlikleri we wadalary tefsir etmegimizde uly tapawut döredýär. Bu meseläni düşündirmek üçin, tefsirde bu möhüm tapawutlary görkezýän üç sany Mukaddes Ýazgylar bölegine seredeliň.
Üç peýdaly mysal Birinjiden, Ybraýymyň nesillerine Ybraýym ähtinde hakyky ýer wada edilipmidi ýa-da Hudaý mesihçileriň miras aljak “ruhy” ýeri barada göçme manyda aýdypmydy? (Gel. çyk. 12:6; 13:14-17; 15:18). Ybraýym we beýleki ata-baba bu şertsiz wada hakyky manysynda kabul etdiler. Ýyllar soň, ýewreýler Babylda ýesirlikde bolanlarynda, pygamber Ezekiýel Ysraýylyň boýun egmezligine garamazdan, bu “ýer ylalaşygynyň” hakyky ýerine ýetirilişine täsir etmeýändigine ynanýardy (Ezek. 28:25-26). Bu wadalary ylhamlanan pygamber ýaly tefsir etmegimiz logiki taýdan dogrudyr.
Ikinji mysalymyz Işaýa 11-de Ysraýylyň ähli dünýäden, şol sanda “deňiz adalaryndan” (Işaýa 11:11) öz watanyna ikinji gezek gaýdyp geljekdigi baradaky pygamberlikdir. Işaýa 43:5-de bu gaýdyp gelmek döwründe köp adamyň “günbatardan” geljekdigi aýdylýar. Bu gaýdyp gelmek hiç haçan bolmady, şonuň üçin bu pygamberligi nähili tefsir edýäris? Bu Wada edilen ýere gaýdyp gelmek geljekde hakyky manysynda bolarmy? Ýa-da bu pygamberligiň hakyky Ysraýyla degişli däldigini, eýsem dünýä boýunça dönükleriň “täze Ysraýyl” hökmünde garalýan Kilise getirilmegi bilen ruhy taýdan ýerine ýetirilýändigini karar etmelimikä? Işaýa 11:6-9-daky haýwanlaryň parahat ýagdaýyna nähili garaýarys? Bu Eden ýaly beýan geljekde ýer ýüzünde hakyky parahatçylygyň pygamberligimi ýa-da Kilisede “möjek ýaly” we “guzy ýaly” adamlaryň parahat ýaşamagyny suratlandyrmagyň göçme manysymy? Hermenewtiki taýdan yzygiderli bolmak üçin, bu bölegi iki hili tefsir edip bilmeris. Ýa-da ol göçme manyda we häzirki wagtda Kilisede “täze Ysraýyl” hökmünde ruhy taýdan ýerine ýetirilýär, ýa-da ol hakyky we geljekde hakyky manysynda ýerine ýetiriler – sebäbi Ysraýyl henizem Ysraýyl.
Üçünji mysalymyz Ezekiýel 47-de. Bu pygamberlik görnüşinde Ezekiýel geljekde Ysraýyl üçin uly fiziki bereketleri pygamberlik etdi. 1-10-njy aýatlar Iýerusalimdäki Ybadathananyň töwereginden Öli deňze akýan suwuň jikme-jik beýanyny berýär. Netijede, Öli deňiz (häzirki wagtda suw jandarlaryny goldamaýan) süýji bolýar we köp balyk bilen dolýar. Ysraýyl üçin bu bereketi nähili tefsir edýäris? Ol allegoriýa hökmünde görülmelimi – Kilise, “täze Ysraýyl” üçin uly ruhy bereketler, diri suwuň Hoş Habar akymy bu öli dünýä çykýarmy? 10-njy aýatda, mesihçi adam balykçylary günäde öli bolan bu dünýäden dönükleri tutýarmy? Bu Mukaddes Ruhyň Ybadathanasy we durmuş derýasynyň Çeşmesi bolan Kilise üçin pygamberlik görnüşimi? Ýa-da Ysraýyl henizem Ysraýyl, we Ezekiýeliň pygamberlik görnüşi geljekde Ysraýyla hakyky manysynda geljek uly fiziki bereketleriň açyk wadamy?
Kilise Haçan Başlady? Bu üç mysal Ysraýyl bilen Kilise arasynda tapawut goýmasak, tefsirde uly tapawutlaryň ýüze çykýandygyny görkezmek üçin ýeterlik bolmaly. Ysraýyla berlen köp ýerine ýetirilmedik pygamberlikler we wadalary ruhy taýdan Kilise geçirilmelimi ýa-da olar geljekde Ysraýyl bilen hakyky manysynda ýerine ýetirilermi? Elbetde, bu soragy çözmekde esasy zat Kilise haçan başlandygyny kesgitlemekdir.
Käbir mesihçiler Köne we Täze Ähtlerde Hudaýyň halkynyň arasynda tapawut ýokdugyna we Kilise Köne Ähtde başlandygyna ynanýarlar. Eger bu dogry bolsa, Köne Äht Ysraýylyna berlen pygamberlikleri we wadalary Täze Äht Kilisesine geçirmek üçin delil getirip bolar. Mysal üçin, eger Kilise Ybraýymyň Hudaýa iman bilen jogap bermegi bilen başlan bolsa, Ybraýym ähtini Köne Äht Hudaýyň halkyndan (Ysraýyl) Täze Äht Hudaýyň halkyna (Kilise) geçirmek üçin kanuny Mukaddes Ýazgylar esasy bolardy we biz olaryň arasyndaky tapawudy dogry ýok edip bilerdik. Ysraýyl “Köne Äht Kilisesi” we Kilise “täze Ysraýyl” hökmünde görülip bilnerdi. Emma Kilise Köne Ähtde başlandymy?
Emma, Mukaddes Ýazgylar Kilise Köne Äht döwründe däl-de, Mukaddes Ruhyň Pentikostda gelmegi bilen başlandygyny öwredýär (Res. iş. 2). Injilde Kilise barada ilkinji agzalma Matta 16:18-de tapylýar, ýerde Isa şeýle diýdi: “Men Öz Kiliseimi gurararyn, we Hadesiň derwezeleri oňa garşy durup bilmez.” Eger Kilise Köne Ähtde dörän bolsa, Reb şeýle diýerdi: “Men Öz Kiliseimi gurýaryn.” Reb bu beýany edeninde, Kilise entek ýokdy.
Kilise Köne Ähtde başlamandygyna ynanmak üçin başga bir sebäp, Täze Äht ony “syry” (Efes. 3:1-12) hökmünde agzaýar. Häzirki wagtda biz “syry” geň wakany ýa-da şpion romanyny suratlandyrmak üçin ulanýarys. Emma Täze Äht ony Köne Ähtde gizlenen, ýöne Mesih gelende Täze Ähtde açylan Mukaddes Ýazgylar hakykatyna salgylanmak üçin ulanýar. Eger “Kilise” adamzat taryhy boýunça Hudaýyň halky üçin diňe at çalşygy bolsa, oňa syr diýilmezdi. Kilise syry Kilise Mesihyň bedeni we gelni (Efes. 5:30-32) diýen hakykatlary öz içine alýar. Ol Mesih gelmezden ozal ýaşap bilmezdi. Kilise özboluşlydyr we Ysraýyldan tapawutlandyrylmalydyr.
Kilise diňe Täze Ähtde syr diýlip atlandyrylman, eýsem bu syr açylan Pawlus Kilise täzeligini nygtady. Ýewreý we butparaz mesihçiler “bir täze adam” (Efes. 2:15) emele getirmek üçin birleşdirilýär. Bu ýerdäki “täze” sözi grek dilinde “ýaňy-ýakynda” däl-de, “tapawutly” manysyny berýär. Kilise özünden öňki ähli zatlardan görnüşi, hili, häsiýeti we tebigaty boýunça tapawutlydyr. Pawlusyň Kilise beýany, butparazlaryň eýýäm bar bolan “ýewreý adama” ýaňy-ýakynda goşulmagy baradaky pikiri bermeýär. Ol diňe ýewreýlerden ybarat “köne Ysraýylyň” ýewreýlerden we butparazlardan ybarat “täze Ysraýyla” öwrülmegini suratlandyrmaýar. Kilise Ysraýyldan düýbünden täze we tapawutly bir zatdyr.
Ondan başga-da, Efesliler 2:20 bu täze imanlylar toparyny “resullaryň we pygamberleriň binýadynda, Isa Mesih Özüniň burç daşy bolup” gurulýan bina meňzedýär. Binanyň binýady, elbetde, binadan öň gelýär. Eger bu Mukaddes Ýazgylar onuň binýatda, Isa Mesih Özüniň burç daşy bolup gurulýandygyny aýtsa, Kilise Köne Äht döwründe başlap bilermidi?
Zeýtun agajy mysaly Rimliler 9-11-de Pawlus Kilise “täze Ysraýyl” diýlip atlandyrylýan zadyň ýerini tutmandygyny ýa-da bolmandygyny subut edýär. Bu bölümler, Täze Äht döwri gelip, ähliumumy Kilise emele gelen bolsa-da, Hudaýyň pikiri boýunça Ysraýylyň henizem Ysraýyldygyny açyk görkezýär. Häzirki wagtda mesihçi ýewreýleriň Kilise agzasy bolmagy, Hudaýyň Ysraýyl üçin millet hökmünde meýilnamalarynyň ýokdugyny aňlatmaýar. Zeýtun agajy mysaly (Rim. 11) muny tassyklaýar.
Rimliler 11 häzirki wagtda aýry-aýry ýewreý mesihçileriň Kilise agzasy bolandygyny görkezse-de (Pawlusyň özüniň mysal bolşy ýaly), ol ýewreý milletiniň geljekde Rebbe dönerdigini hem öwredýär. Bu Rimliler 11:26-daky “ähli Ysraýyl” diýen sözdür. Zeýtun agajy mysaly “ähli Ysraýyl halas bolar” diýen bulaşyk we köp jedelli Mukaddes Ýazgylar beýanyny düşündirmek üçin esasy zatdyr. Mysalda, zeýtun agajy Hudaýyň aýratyn merhemetiniň ýagdaýyny aňladýar. Bu artykmaç ýagdaý ilki Ysraýyl tarapyndan eýelenipdi, häzir butparazlar tarapyndan eýelenýär we geljekde ýene-de Ysraýyl tarapyndan eýeleniler.
Bu mysaly ulanyp, Pawlus Ysraýyl milletiniň Hudaýyň merhemetiniň öňki ýerinden wagtlaýynça aýrylandygyny, Hudaýyň merhemetiniň butparazlara – ýabany zeýtun şahalaryna – ýaýraýandygyny görkezýär. Ysraýyl geljekde ýewreýler Rebbe dolananlarynda ýene-de “iň gowy görlen millet” statusyny alar. Bu uly hakykat hem “syr” (Rim. 11:25) diýlip atlandyrylýar, sebäbi ol Täze Äht döwrüne çenli doly açylmady.
Rimliler 11-i düşündirmekde, zeýtun şahalarynyň Kilisedäki imanlylary aňlatmaýandygyny ykrar etmek möhümdir. Zeýtun agajy Kilise däl-de, eýsem Hudaýyň adamzat bilen gatnaşyklarynda merhemet ýagdaýyny aňladýar. Eger ol Kilise we şahalar Köne we Täze Äht döwürlerinde Hudaýyň halkyny aňladan bolsa, biz hakyky imanlylaryň “kesilip aýrylmagy” barada uly teologiki problema duş geljekdik. Zeýtun agajy Hudaýyň artykmaç ýerini aňladýar, ol ilki Ysraýyl tarapyndan eýelenipdi, häzir butparazlar tarapyndan eýelenýär, ýöne ýene-de Ysraýyl tarapyndan eýeleniler.
Bu mysaly göz öňünde tutup, Rimliler 11:26-nyň açyk pygamberligi üçin Zakarýa 13-e seredeliň. Halas boljak “ähli Ysraýyl” ýewreý ilatynyň üçden bir böleginden ybarat bolar. Zakarýa 13 bize günäden arassalanmak prosesinde Ysraýyl halkynyň üçden iki böleginiň ýok ediljekdigini aýdýar (Zakarýa 13:8). Galan üçden bir bölegi halas bolar. “Olar Meniň adymy çagyrarlar, we Men olara jogap bererin; Men aýdaryn: ‘Olar Meniň halkym,’ we olar aýdarlar: ‘Reb biziň Hudaýymyzdyr’” (Zakarýa 13:9).
Bu pygamberlik wakalary üçin esas häzirki wagtda taýýarlanýar, ýöne Ysraýylyň uly ruhy oýanyşy “butparazlaryň dolulygy gelýänçä” (Rim. 11:25) we Kilise öýüne, göge alnyp gidilýänçä (1 Kor. 15:51-58; 1 Sel. 4:13-18) başlamaz. Şonda tebigy şahalaryň Hudaýyň artykmaç ýerine gaýdyp gelmek wagty geler. Ysraýylyň dönmegi Mesihiň gaýdyp gelmegine we Onuň ýer ýüzündäki Patyşalygynyň gurulmagyna sebäp bolar. Şonda Ysraýyla berlen pygamberlikler we wadalary hakyky manysynda ýerine ýetiriler – sebäbi Ysraýyl Ysraýyl.
Galýan iki mesele Emma iki mesele entek çözülmeli. Birinjisi, mesihçileriň Ybraýymyň “ogullary” ýa-da “nesilleri” diýlip atlandyrylmagyna degişlidir (Gal. 3:7,29). Olar şeýle atlandyrylýar, sebäbi Köne Ähtde Ysraýyl bilen baglaşylan ähtleriň bereketleri Kilise giňeldildi (2 Kor. 7:1; Ýew. 8). Emma Ysraýyl halkyna berlen şertsiz wadalary Ybraýymyň tebigy neslinden hiç haçan aýrylmady.
Ikinji mesele “tipologiýa” – Köne Äht adamlarynda, zatlarynda ýa-da wakalarynda Täze Äht hakykatynyň suratyny görmek. Tipologiýa kanuny ruhy taýdan düşündirişdir – mysal üçin, Rebbiň Özüniň ulanandygy (Ýah. 3:14-15). 1 Korinfliler 10:1-11-de Pawlus Ysraýylyň çöl tejribeleriniň bir görnüşdigini görkezýär, sebäbi olar mesihçi durmuşyna ruhy taýdan düşündirilýär. Emma, tipologiýanyň ruhy taýdan düşündirilen zatlaryň hakyky we taryhy taraplaryny hiç haçan geçirmeýändigini belläň. Ysraýyl hiç haçan ruhy taýdan düşündirilmeýär we Kilise bilen çalşylmaýar. Tipologiýada Ysraýyl henizem Ysraýyl.
Hakyky ýerine ýetiriş Hudaýyň Sözüni adaty ýagdaýda okasak, manysy gaty açyk bolýar. Köne Äht pygamberlikleriniň we wadalarynyň köpüsi Ybraýymyň tebigy nesillerine hakyky manysynda ýerine ýetirilişi ýaly, ýerine ýetirilmedik pygamberlikler we wadalary geljekde Ysraýyla hakyky manysynda ýerine ýetiriler. Ybraýymyň tebigy nesline wada edilen ýer, Ýakyn Gündogardaky Ysraýylyň hakyky ýeridir, ýerde onuň nesilleri hakyky manysynda ýaşarlar. Mesihiň geljekki patyşalygynda, ýolbars hakyky manysynda guzy bilen ýatyr. Hakyky Öli deňziň hakyky suwy süýji bolar, hakyky balyklar bilen dolar we hakyky balykçylar tarapyndan tutular. We Rebbiniň hakyky patyşalygynda Iýerusalimde hakyky ybadathana gurlar.
Köne Äht pygamberlikleri we wadalary hakyky Ysraýyldan ruhy taýdan aýrylyp, “täze Ysraýyl” diýlip atlandyrylýan Kilise geçirilmek üçin niýetlenmändir. Aslynda, taryhy Ysraýyl milletine berlen pygamberlikleriň we wadalaryň hakyky ýerine ýetirilişini inkär etmek, olary Kilise geçirmek bilen, Hudaýyň adamzat bilen aragatnaşygynyň hakykylygyna şübhe döredip, Hudaýyň häsiýetini hakykatda ýamanlap biler! Ol Öz wadalaryny Özüniň habar berşi ýaly takyk ýerine ýetirýärmi ýa-da ýokmy?
Çylşyrymly tefsir adatça ýalňyş tefsiri aňladýar! Yzygiderli hermenewtika Injil boýunça Ysraýyl bilen Kilise arasynda tapawut goýar. Kilise Kilise, we Ysraýyl Ysraýyl!
Deýwid R. Reýd tarapyndan
