Arka fon
Bu soragy Pilat berdi. Ol bu soragy Ýahýa 18-de Isa Mesihi sorag edende berdi. Ol ýerde bize gurşaw görkezilýär, ol kazyýet oturgyç dramasy ýaly görünýär. 28-32-nji aýatlarda Isa Mesihe garşy aýyplama bar. Ol ir bilen Praetoriuma getirilýär, ýöne ony aýyplaýjylar Praetoriuma girmediler, «oňat bolmaz ýaly, ýöne Pasah baýramyny iýmek üçin.» Pilat soranda,
«Bu adama garşy nähili aýyplama getirýärsiňiz?» Olar oňa jogap berdiler we aýtdylar,
«Eger ol ýamanlyk ediji bolmasa, biz ony size bermezdik.» Hakyky aýyplama üç bölekden ybarat we Luka bu synagyň hasabatynda ýazylan,
«Olar ony aýyplap başladylar, aýdyp: «Biz bu adamy milleti ýoldan çykarýan, Sezara salgyt tölemegi gadagan edýän, özüni Mesih, Patyşa diýip aýdýan tapdyk.» Olar Isa Mesihi ilki milleti ýoldan çykarmakda, soňra Sezara salgyt tölemäge garşy çykmakda we ahyrynda patyşa we ýewreý Mesihi bolmakda aýypladylar.
Pilat soňra Isa Mesihi özbaşdak barlap, Oňda hiç hili kemçilik tapmaýar (18:33-35). Ýöne Pilatyň sorag edişliginde biz bu alyş-çalşy okaýarys,
«Isa jogap berdi: ‘Meniň Patyşalygym bu dünýäden däl. Eger Meniň Patyşalygym bu dünýäden bolan bolsa, Meniň gullukçylarym söweşerdi, şonda Men ýewreýlere berilmezdim; ýöne indi Meniň Patyşalygym bu ýerden däl.’ Pilat oňa aýtdy: ‘Sen patyşamy?’ Isa jogap berdi: ‘Sen Meniň patyşa diýýänligiňi dogry aýdýarsyň. Men bu sebäpden doguldym we bu sebäpden dünýä geldim, hakykaty şaýatlyk etmek üçin. Hakykatdan bolan her kim Meniň sesimi eşidýär.’» Bu ýerde biz Isa Mesihiň aýyplamalara jogap hökmünde goragyny okaýarys we Onuň beýanynda bize käbir möhüm hakykat berilýär.
Birinjiden,
«Sen Meniň patyşa diýýänligiňi dogry aýdýarsyň. Men bu sebäpden doguldym.» Bu ýerde Onuň adamlygy, ynsanlygy barada beýan bar. Soňra biz Onuň hudaýlygy barada okaýarys,
«we bu sebäpden Men dünýä geldim.» Bu iki zady biz bu kitabyň dowamynda okaýarys (Ýahýa 1:1-3, 9-10, 14; 3:17-19; 9:39; 10:36). Bu ýerde berlen üçünji hakykat Onuň gullugy, näme üçin gelendigi barada,
«hakykaty şaýatlyk etmek üçin.» Isa Mesih bu nokada çenli bu barada gürledi. Ýahýa 8:45-47-de,
«Ýöne Men hakykaty aýdýanlygym üçin, siz Maňa ynanmaýarsyňyz. Siziň haýsyňyz Meni günäde aýyplaýar? Eger Men hakykaty aýtsam, näme üçin Maňa ynanmaýarsyňyz? Hudaýdan bolan Hudaýyň sözlerini eşidýär; şonuň üçin siz eşitmeýärsiňiz, sebäbi siz Hudaýdan dälsiňiz.» Ol bu barada Ýahýa 10:27-de hem gürledi,
«Isa olara jogap berdi: «Men size aýtdym, ýöne siz ynanmaýarsyňyz. Meniň Atamyň adyndan edýän işlerim Maňa şaýatlyk edýär. Ýöne siz ynanmaýarsyňyz, sebäbi siz Meniň goýunlarymdan dälsiňiz, size aýdyşym ýaly. Meniň goýunlarym Meniň sesimi eşidýär, we Men olary tanaýaryn, we olar Meni yzarlaýarlar.» Bu nokada Pilat sorag etdi,
«Hakykat näme?» Ol muny aýdandan soň, ýene ýewreýleriň ýanyna çykdy we olara aýtdy,
«Men Oňda hiç hili kemçilik tapmaýaryn.» Pilat hakykat näme diýip sarkaşlyk bilen soran bolmagy mümkin, ol ony çyn ýürekden soran bolmagy mümkin, biz anyk bilemok, ýöne bir zady bilýäris, ol gaty çynlakaý we ähli möhüm soragy berdi! Bu biziň ýaşaýan günümiz üçin möhüm. Köp adam aýdar,
«bu siziň hakykatyňyz we bu meniň hakykatym.» Käbirleri mutlak hakykat ýok diýer. Ýöne biz Pilatyň soragyna çuňňur girmek we «Hakykat näme?» diýen soraga jogap tapmaga çalyşmak isleýäris.
Pawlus, soňky günleri suratlandyranda, biziň ýaşaýan dünýämiziň şeýledigini belleýär
«hemişe öwrenýän we hakykaty bilmäge hiç haçan ýetip bilmeýän» (2 Timoteos 3:7).
Hakykatyň kesgitlemesi
Geliň, Pilatyň «Hakykat näme?» diýen soragyna işjeň kesgitleme bereliň. Hakykat, hakykatyň ölçenilýän mutlak standarty. Hakykat biziň daşymyzda ýerleşýär we öz başlangyjynda mutlak bolan obýektiw standartdyr. Hakykat Hudaýyň aňy, islegi, häsiýeti, şöhraty we barlygy bilen yzygiderli. Hakykat Hudaýyň öz-özüni beýan etmegidir. Hakykat biziň duýgularymyzdan ýokarydyr, ýagny biziň nähili duýýanlygymyz hakykat bilen hiç hili baglanyşygy ýok. Hakykat faktlardan has çuňňur gidýän berk standartdyr, bir adam ähli faktlara eýe bolup biler, ýöne bir zat barada hakykaty bilmez.
Hakykat sözi Isa Mesihi Hudaýyň Ogly hökmünde görkezýän Injilde 23 gezek peýda bolýar. Ol Täze Ähtde 105 gezek ulanylýar we oňa ýakynlaşýan ýeke-täk başga kitap hem Ýahýa tarapyndan ýazylan, 1 Ýahýa, onda hakykat sözi 10 gezek peýda bolýar. Rimlilerde 9 gezek ulanylýar. Hakykat üçin grek sözi aletheia bolup, ol berk, gaty ýa-da baglaýjy diýmegi aňladýar.
Hakykatyň tapawutlandyryjy jikme-jiklikleri
Biziň kesgitlemämizde biz Hakykatyň Hudaýyň aňy, islegi, häsiýeti, şöhraty we barlygy bilen yzygiderlidigini we Hakykatyň Hudaýyň öz-özüni beýan etmegidigini aýtdyk. Hakykat Hudaýdan gelýär! Biz Hudaýyň her bir Şahsyýetiniň Hakykatdygyny aýdyp bileris. Biz Kanuny Gaýtalaýyş 32:4-de okaýarys,
biziň Hudaýymyz Gaýa, Onuň işi kämil; Sebäbi Onuň ähli ýollary adalat, hakykat Hudaýy we adalatsyzlyk ýok; Dogry we adalatlydyr Ol.»
Zebur 31:5-de biz okaýarys,
«Eliňize ruhumy tabşyrýaryn; Siz meni halas etdiňiz, Ýa Hakykat Hudaýy.»
Bu aýadyň birinji ýarymy Isa Mesih tarapyndan Atasyna Haçdan aýdylýar. We biz Onuň Hakykat Hudaýy bolandygyny Işaýa 65:16-da iki gezek okaýarys,
Şonuň üçin ýerde özüni bagtly saýýan adam hakykat Hudaýynda özüni bagtly saýar; we ýerde kasam edýän adam hakykat Hudaýy bilen kasam eder; sebäbi öňki kynçylyklar unudylan, we olar Meniň gözlerimden gizlenen.»
Şonuň üçin, biz bu üç aýatdan Hudaý Ata Hakykatdyr diýip netije çykaryp bileris.
Ýahýa 14:6-da Isa Mesih yglan etdi,
«Men ýol, hakykat we ýaşaýyş. Hiç kim Ata Menden başga gelmez.»
Ol hakykatdan hem biz barada okaýan Şol adamdy,
«Başlangyçda Söz bardy, we Söz Hudaý bilen bardy, we Söz Hudaýdy. Ol başlangyçda Hudaý bilen bardy… We Söz ten boldy we aramyzda ýaşady, we biz Onuň şöhratyny, Atanyň ýeke-täk Oglunyň şöhratyny, merhemet we hakykat doly gördük… Sebäbi kanun Musa arkaly berildi, ýöne merhemet we hakykat Isa Mesih arkaly geldi» (Ýahýa 1:1-2, 14, 17).
Bu aýatlarda biz Isa Mesihiň şahsyýetlenen Hakykat hökmünde yglan edilendigini açyk görýäris.
Soňra Hudaý Mukaddes Ruh hem Ýahýa 14:17, 15:26 we 16:13-de Hakykat Ruhy hökmünde agzalýar.
Biz bularyň hemmesini birleşdirenimizde, Pawlusyň näme diýmek isländigini düşündik, ol ýazanda,
«Hudaý hakykat bolsun, ýöne her adam ýalançy bolsun» (Rimliler 3:4)
ýa-da Ýewreýler 6:18
«Hudaýyň ýalan sözlemegi mümkin däl»
we bu Titus 1:2-de hem agzalýar. Biziň Hudaýymyz ýalan sözläp bilmez, sebäbi Ol Özü Hakykatdyr!
Hakykaty emele getirýän ikinji tapawutlandyryjy alamat, onuň iň ýokary derejede höküm sürmegidir. Bu, hakykatyň mutlakdygyny, Hakykatyň ilkinji we soňky sözi, iň soňky karary aňladýar! Hakykat hiç haçan otnositel, tötänleýin ýa-da şertli däldir. Ol ýalanlaryň atasy diýlip atlandyrylýan adama garşy durýar (Ýahýa 8:44).
Käbirleri mutlak hakykat ýok diýer. «Mutlak hakykat ýok» diýýän adamlara beriljek gowy sorag şudur:
«Siz muny mutlak ynanýarsyňyzmy?» Eger olar «hawa» diýseler, olar mutlak beýanat etdiler – bu öz-özünden mutlaklaryň barlygyny aňladýar. Olar mutlak hakykatyň ýokdugynyň ýeke-täk mutlak hakykatdygyny aýdýarlar.
«Siz muny mutlak ynanýarsyňyzmy?» Eger olar «hawa» diýseler, olar mutlak beýanat etdiler – bu öz-özünden mutlaklaryň barlygyny aňladýar. Olar mutlak hakykatyň ýokdugynyň ýeke-täk mutlak hakykatdygyny aýdýarlar.
Hakykat barada aýdyp biljek üçünji zadymyz, onuň hakyky we çynlygydyr, ýagny ol bar we obýektiw. Hakykat subýektiw däldir, ne-de şertlere baglydyr. Ony bilmek mümkin, Isa Mesih aýtdy,
«siz hakykaty bilersiňiz, we hakykat sizi azat eder» (Ýahýa 8:32).
Indi, ähli Hakykat bile durýar, ýagny Hakykat ýekedir. Ýahýa 18:37, Ýahýa 8:32, 14:6-da Isa Mesihiň Hakykat barada gürländigini belläň, bir hakykat ýa-da köp hakykatlardan biri däl. Injil siziň hakykatyňyz we meniň hakykatym barada, ýa-da bu siziň pikiriňizçe hakykat barada hiç zat bilmeýär. Ol diňe BIR Hakykaty, Hakykaty bilýär!
Bäşinjiden, Hakykat hiç haçan üýtgemeýär! Hudaýyň Özü üýtgewsiz bolşy ýaly (Malaki 3:6) we Isa Mesih diri Söz dünýäde, şu gün we hemişe şol bir (Ýewreýler 13:8), Hakykat üýtgemeýär. Zeburçy yglan etdi,
«Ebedi, Ýa Reb, Siziň söziňiz gökde berkidildi» (Zebur 119:89).
Işaýa şeýle diýdi:
«Ot guraýar, gül solýar, ýöne Hudaýymyzyň sözi ebedi durýar» (Işaýa 40:8).
Reb Isa öwretdi:
«Size dogrusyny aýdýaryn, asman we ýer geçip gitmänkä, kanundan bir nokat ýa-da bir çyzyk hem ýerine ýetmänkä geçmez» (Matta 5:18).
Hakykatyň altynjy aýratynlygy, onuň talap edýänligidir ýa-da başgaça aýdylanda, onuň ygtyýarlylygydyr. Zeburçy şeýle diýdi:
«Siziň sözüňiziň ähli zady hakykatdyr, we Siziň her bir adalatly hökümiňiz ebedi dowam edýär» (Zebur 119:160).
Hudaý tarapyndan berlen Injil habary ýazmaça görnüşdäki ylhamdyr. (2 Timoteos 3:15-16). Hudaýdan diňe bir ýazmaça çeşme bar, we ybadathanadaky Rebiň halky üçin ygtyýarlylygyň diňe bir esasy bar, ol hem Hakykatdyr.
Indiki aýtjak zadymyz, Hakykatyň çuňňur kesýänligidir,
«Çünki Hudaýyň sözi diri we güýçlüdir, we islendik iki gyrasy ýitili gylyçdan ýitidir, janyň we ruhuň, bogunlaryň we ýilikleriň bölünmegine çenli aralaşýar, we ýüregiň pikirlerini we niýetlerini saýgarýandyr» (Ýewreýler 4:12).
Hudaýyň sözi diridir, çünki Hudaý diri Hudaýdyr (Ýewreýler 3:12). Reb Isa şeýle diýdi:
«Size aýdan sözlerim ruh we durmuşdyr» (Ýahýa 6:63). Ekinçi mysalynda Ol Hudaýyň sözüni tohum bilen deňeşdirdi (Matta 13:1–23). Tohum, Söz ýaly, diri organizmdir, ol ýaýradylanda we hasylly topraga ekilende, bol durmuş öndürýär.
Ýewreýler 4:12-däki işjeň sözi «netijeli, güýçli, niýetlenen netijäni öndürýän ýa-da öndürmäge ukyply» diýmegi aňladýar. Hudaýyň sözi janly, dinamiki, güýçlendiriji we önümlidir. Ol hakyky iman edenleriň durmuşynda statiki ýa-da boş däl. Resul Pawlus Hudaýyň sözüniň
«iman edýänleriňizde işleýändigini» düşündirdi (1 Selanikliler 2:13). Ýewreýler kitabynyň awtory Hudaýyň sözüni şeýle beýan etdi:
«islendik iki gyrasy ýitili gylyçdan ýitidir.» Pawlus ony
«Ruhuň gylyjy, ol Hudaýyň sözüdir» (Efesliler 6:17) diýip atlandyrdy. Ýiti, iki gyrasy ýitili gylyç hökmünde, Hudaýyň sözi ruhy duşmanyň hüjümlerine garşy biziň kesgitli goranyş ýaragymyzdyr. Şeýtan çölde Reb Isany synanda, Reb şeýtanyň hüjümlerine garşy Hudaýyň sözüniň gylyjyny ulandy (Matta 4:4).
Hakykatyň iň soňky tapawutlandyryjy aýratynlygy, onuň ykballary kesgitleýänligidir. Şeýle diýildi:
«hakykat bilen gatnaşygyňyz durmuşyňyzyň ugruny kesgitleýär.» Bir adamyň hakykaty kabul etmegi şu ýerde we häzirki durmuşynyň her bir ýerine täsir eder we olaryň ebedi ykbalyny hem kesgitlär! Şonuň üçin Zeburçy Hudaýyň sözüni
«aýaklaryma çyra we ýoluma yşyk» (Zebur 119:105) diýip atlandyrdy.
Hakykatyň güýji
Ýahýa 18-däki tekstimizden soň, hakykat meselesiniň jikme-jik beýan edilýän ikinji ýeri Ýahýa 8-de tapylýar. 8-nji we 9-njy baplarda biz Reb Isanyň hakyky yşyk hökmünde garaňkylyk bilen deňeşdirilýändigini öwrenýäris. Bu yşyk we hakykat meselesiniň 8-nji bapda el-ele berip gitmegi öwredijidir, yşyk garaňkylygy açýar we hakykat ýalany açýar. Aslynda, biz 8-nji bapda birnäçe deňeşdirmeleri görýäris: merhemet we kanun (1-11-nji aýatlar), yşyk we garaňkylyk (12-20-nji aýatlar), durmuş we ölüm (21-30-njy aýatlar), azatlyk we gulçulyk (31-47-nji aýatlar), we hormat we hormatsyzlyk (48-59-njy aýatlar).
Zyna üstünde tutulan aýal hakykat baradaky temamyzyň esasyny goýýar. Eger bu dini ýolbaşçylar kanun baradaky aladalarynda hakyky bolsalar, Lewiler 20:10-a laýyklykda adamy hem getirmelidiler. Ilkibaşda geň görünip biler, ýöne Rebimiz bu duşuşygyň ahyrynda şeýle diýýär:
«Men dünýäniň yşygydyryn. Maňa eýerýän garaňkylykda ýöremez, eýsem durmuş yşygyna eýe bolar.» Ol muny olaryň ýürekleriniň hakyky ýagdaýyny açýandygy üçin aýtdy.
Soňra 8-nji babyň indiki bölüminde Reb Isanyň dünýäniň yşygy hökmünde öwredilmegi (8:13-32) beýan edilýär. Bu bölümde biz babyň galan böleginde aýdylýan sözler bilen deňeşdirilýän üç beýany eşidýäris.
Birinjiden, Fariseýler Oňa şeýle diýdiler:
«Sen Özüň barada şaýatlyk edýärsiň; Siziň şaýatlygyňyz hakyky däl.» Reb olara jogap berýär:
«Men Özüm barada şaýatlyk etsem-de, Meniň şaýatlygym hakyky, çünki Men nireden gelendigimi we nirede barýandygymy bilýärin; ýöne siz Meniň nireden gelendigimi we nirede barýandygymy bilmeýärsiňiz. Siz bedene görä höküm edýärsiňiz; Men hiç kimi höküm etmeýärin. Eger Men höküm etsem-de, Meniň hökümim hakyky; çünki Men ýeke däl, eýsem Meni iberen Ata bilen bile. Siziň kanunyňyzda hem iki adamyň şaýatlygynyň hakykydygy ýazylgydyr. Men Özüm barada şaýatlyk edýän Biridirin, we Meni iberen Ata Men barada şaýatlyk edýär.» Bu Rebimiziň 31-32-nji aýatlarda aýdýan sözleri bilen göni baglanyşyklydyr:
«Eger siz Meniň sözümde galsanyz, siz hakykatdan-da Meniň şägirtlerimsiňiz. We siz hakykaty bilersiňiz, we hakykat sizi azat eder.» Olar nadanlyk bilen gulçulykda bolup, Ol hakykatyň azatlygyny hödürleýär.
Ikinjiden, bu gapma-garşylygyň soňunda Rebimiz şeýle diýdi:
«Men gidýärin, we siz Meni gözlärsiňiz, we günäňizde ölersiňiz. Men barýan ýerime siz gelip bilmersiňiz.» Ýöne Fariseýler ýoldan sowulyp şeýle diýdiler:
«Ol özüni öldürermi, çünki Ol ‘Men barýan ýerime siz gelip bilmersiňiz’ diýýär?» Ýöne soňra Ol şeýle belleýär:
«Size dogrusyny aýdýaryn, günä edýän her kim günäniň guly. We gul öýde hemişe galmaz, ýöne ogul hemişe galar.» Bularyň hemmesinde Reb Isa günä bilen gulçulykda bolanlar barada gürleýär (21-nji aýat), ýöne Ol günäden azatlygy hödürleýär (34-36-njy aýatlar).
Soňra Reb olara şeýle diýýär:
«Siz aşakdan; Men ýokardan. Siz bu dünýäden; Men bu dünýäden däl. Şonuň üçin size aýtdym, siz günäleriňizde ölersiňiz; çünki Meniň Ollygyma ynanmasaňyz, siz günäleriňizde ölersiňiz.» Reb Isa olara ölüme gulçulykda bolandyklaryny we Özüniň ölümden azatlygy hödürleýändigini düşündirmäge çalyşýardy,
«Şonuň üçin eger Oglan sizi azat etse, siz hakykatdan-da azat bolarsyňyz» (36-njy aýat).
Olar bu çekeleşigiň dowamynda bir sorag berdiler:
«Sen kimsiň?» Isa olara şeýle diýdi:
«Başdan bäri size aýdyp gelýän zadym. Size aýtjak we höküm etjek köp zadym bar, ýöne Meni iberen hakyky; we Men dünýä Ondan eşiden zatlarymy aýdýaryn.» Eger bu baby ünsli yzarlasaňyz, Reb Isanyň 12, 18, 23, 24, 28 we 36-njy aýatlarda Hudaýlygyny öňe sürendigini açyk göreris.
Hakykat bilen Oglanyň arasyndaky baglanyşyga üns beriň. 31-32-nji aýatlarda Rebimiz şeýle yglan etdi:
«Eger siz Meniň sözümde galsanyz, siz hakykatdan-da Meniň şägirtlerimsiňiz. 32 We siz hakykaty bilersiňiz, we hakykat sizi azat eder.» 36-njy aýatda Ol şeýle diýýär:
«Şonuň üçin eger Oglan sizi azat etse, siz hakykatdan-da azat bolarsyňyz.»
Bu bapda Rebimiz azyndan ýedi gezek Öz sözleriniň hakykydygyny yglan etdi (8:13-14, 26, 31-32). Biz Onuň janlanan Söz hökmünde merhemet we hakykat bilen doly bolandygyny okaýarys (Ýahýa 1:14). Hakykat Ondan geldi,
«Çünki kanun Musa arkaly berildi, ýöne merhemet we hakykat Isa Mesih arkaly geldi» (Ýahýa 1:17).
Ol Hakykatdyr, çünki Ol şeýle diýdi:
«Men ýol, hakykat we durmuşdyryn. Hiç kim Ata Menden başga gelmez» (Ýahýa 14:6).
Hakykat hökmünde Ol bizi azat edip bilýär (Ýahýa 8:32-36; Galatýalylar 5:1). Bizi aýratyn edýän hakykatdyr,
«Olary Siziň hakykatyňyz bilen mukaddes ediň. Siziň sözüňiz hakykatdyr» (Ýahýa 17:17).
Netije
Bu gün, hemişe bolşy ýaly, hakykatyň üstünde uruş gidýändigi syr däl! Şeýtan öz taktikasyny üýtgetmedi. Ýöne Pawlus bize ýatladýar:
«şeýtanyň bizden peýdalanmazlygy üçin; çünki biz onuň hilelerinden bihabar däl» (2 Korinfliler 2:11).
Başdan bäri ol Hudaýyň sözi barada adamyň ýüregine şübhe saldy,
«Hudaý aýtdymy» (Gelip çykyş 3:1)? Ol Hudaýyň Sözüni ýoýmak isleýär, mysal üçin, Şeýtanyň Gelip çykyş 3:1-de Hudaýyň aýdan sözleri bilen Hudaýyň Gelip çykyş 2:16-da hakykatda aýdan sözlerini ünsli deňeşdiriň. Bu ýoýulma Howa enäniň Hudaýy bilen bolan gatnaşygyny ýitirmegine gapy açýar. Ol Hudaýyň olara beren sözünden «her bir» sözüni aýryp, «degmezlige» sözüni goşup, Gelip çykyş 2:17-de «hökman» sözüni aýryp, Onuň sözlerini ýumşadýar. Gelip çykyş 3:4-e ýetenimizde, ol hakykaty doly inkär etdi.
Şonuň üçin Pawlus Timoteosa şeýle diýdi:
«Hudaýyň öňünde makullanan, utanjy ýok, hakykat sözüni dogry paýlaýan işçi hökmünde özüňi görkezmäge yhlas et» (2 Timoteos 2:15).
Bu soňky we kyn günlerde biz şeýle etmeli:
«Menden eşiden sagdyn sözleriň nusgasyny Mesih Isadaky iman we söýgi bilen berk sakla» (2 Timoteos 1:13).
Hakykaty eşitmek isleýänler bolar, Pawlus bizi bu günler barada duýdurdy:
«Çünki sagdyn taglymaty çydap bilmeýän, öz isleglerine görä, gulaklary gijäp duran wagty geler, olar özlerine mugallymlary ýygnarlar; we gulaklaryny hakykatdan sowup, ertekilere ýüz öwürerler» (2 Timoteos 4:3-4).
Bu günler şübhesiz geldi, we hakykat möhümdir, şonuň üçin biz şeýle etmeli:
«Sözi wagyz et! Wagtynda we wagtyndan daşary taýýar bol. Bütin sabyrlylyk we öwretmek bilen yry, käýin, ündew et» we
«ähli zatda oýanyk bol, kynçylyklara döz gel, wagyzçynyň işini et, gullugyňy ýerine ýetir» (2 Timoteos 4:2, 5).
