«Eý Reb, Seniň sözüň ebedilik asmanda berkidilendir.» (Zebur 119:89) Ýewreýleriň Ysraýyl ýurduna gaýdyp gelmegi we häzirki zaman döwletiniň döredilmegi apologetika üçin uly itergi boldy. Ýigriminji asyrdan bäri arheologlar Injil taryhyna degişli we ony tassyklaýan köp sanly ýerleri we artefaktlary tapdylar.
Aşakda käbir görnükli mysallar bar:
Öli deňiz golýazmalary
1940-njy ýyllarda tapylan Injil golýazmalary, mysal üçin Beýik Işaýa golýazmasy, iň köne ýewreý ýazgylarydyr we ýewreý Injiliniň örän jikme-jik saklanandygyny subut edýär. Beýik Işaýa golýazmasy 1947-nji ýylda, häzirki zaman Ysraýylyň döredilmeginden bir ýyl öň tapyldy. Ol Ysraýyl muzeýiniň Kitap ybadathanasynda saklanýar.
Ybadathana dagyndaky gazuw-agtaryş işleri
1967-nji ýyldan bäri Ybadathana dagynyň günorta tarapynda geçirilen gazuw-agtaryş işleri netijesinde Titus daşlary, Surnayň ýeri daşy, Günorta basgançaklar we Ikinji Ybadathana döwrüne degişli başga-da köp zatlaryň arasynda Dawut şäherinden Ybadathana çenli gadymy zyýaratçy ýoly tapyldy.
Iýerusalimiň Rim gabawy
2016-njy ýylda Iosifusyň agzan «üçünji diwarynyň» bir bölegi tapyldy we diwaryň daşynda ýer henizem b.e. 70-nji ýylyndaky söweşden galan ballista we sapan daşlary bilen doly.
Hezekiýanyň tuneli
Gihon çeşmesinden Şiloam howzuna çenli bu tunel patyşa Hezekiýa tarapyndan Assiriýanyň gabawy döwründe Iýerusalimi suw bilen üpjün etmek üçin guruldy we 2 Patyşalar 20:20 we 2 Ýyl ýazgylary 32:30-da agzalýar. 1,750 fut (üçden bir mil) uzynlykdaky tunel 2-3 fut giňliginde we 5-15 fut beýikligindedir. Tuneliň gurluşy ajaýyp inženerçilik işi bolupdyr. Adamlar toparlary iki tarapdan hem gaty daşdan tunel gazypdyrlar, ýöne .6% töweregi hemişelik eňňit saklanypdyr.
Tunel 1867-nji ýylda Iňlis gözlegçisi we goşun ofiseri Çarlz Warren tarapyndan, Ysraýyl ýurdy Osman imperiýasynyň gol astynda bolanda tapyldy. 1880-nji ýylda tuneliň tamamlanmagyny ýatlamak üçin tunelde oýulyp ýazylan ýazgy tapyldy. Ol aýrylyp, Stambula äkidildi, ol ýerde arheologik muzeýde saklanýar. Ýazgy şeýle diýýär:
«[Günüň] ýarylmagy. Bu tuneliň nädip ýarylandygynyň ýazgysy. [Gazuwçylar] öz çekiçlerini, her bir adam öz işdeşine tarap urýarkalar, we ýarylmak üçin üç kubit galanda, her bir adamyň öz işdeşine gygyrýan sesi eşidildi; sebäbi daşda (günortadan [demirgazyga] çenli uzap gidýän) bir boşluk bardy. Şeýlelik bilen, ýarylma gününde, gazuwçylar urdular, her bir adam öz işdeşini garşylamak üçin, çekiç çekiçe garşy. Soňra suw çeşmeden howza akdy, müň iki ýüz kubit aralyk. Gazuwçylaryň başlarynyň üstündäki daşyň beýikligi ýüz kubitdi.»
Hezekiýanyň diwary
1970-nji ýylda Assiriýanyň gabawyna taýýarlyk üçin Hezekiýa tarapyndan gurlan diwaryň galyndysy tapyldy. Ol takmynan 23 fut galyňlygynda we henizem 10 fut beýikliginde durýar. Ol 2 Ýyl ýazgylary 32:5-de agzalýar.
Hezekiýanyň möhüri
2009-njy ýylda Ybadathana dagy bilen Dawut şäheriniň arasyndaky Ophel sebitinde patyşa Hezekiýanyň adyny göterýän möhür (bulla) tapyldy. Ol gadymy patyşa çörek bişirilýän ýeriň sebitinde tapyldy. Ýazgyda «Ýahudanyň patyşasy Ahazyň (ogly) Hezekiýa degişli» diýilýär. Möhür 2014-nji ýylda kesgitlendi. Dr. Eilat Mazar muny öz karýerasynyň iň möhüm şahsy açyşy diýip atlandyrdy, bu bolsa Dawudyň köşgüni tapandygyny göz öňünde tutsak, köp zady aňladýar.
Işaýanyň möhüri
2018-nji ýylda «Işaýa» adyny göterýän möhüriň ýokarda agzalan Hezekiýa möhüri bilen bir sebitde tapylandygy habar berildi. Adyň yzyndan «pygamber» bolmagy ähtimal bolan bir söz gelýär, ýöne bir harpyň ýoklugy sebäpli kesgitleme 100% anyk däl. Senesi we ýerleşýän ýeri Injil pygamberi Işaýany görkezýär. Biz Işaýanyň köşk bilen ýakyn gatnaşykda bolandygyny we patyşanyň ýakyn maslahatçysydygyny bilýäris. Işaýa möhüri 2009-njy ýylda Hezekiýa möhüri bilen bir wagtda tapyldy, ýöne 2018-nji ýyla çenli kesgitlenmedi. Dr. Mazar bilen söhbetdeşligi şu baglanyşykdan görüp bilersiňiz - www.thetrumpet.com/16947-has-eilat-mazar-discovered-archaeological-evidence-of-isaiah-the-prophet.
Şiloam howzy
Gadymy Şiloam howzy 2004-nji ýylda tapyldy we bölekleýin gazuw-agtaryş işleri geçirildi. Bu howuz Injilde üç gezek agzalýar (Nehemýa 3:15; Işaýa 8:6; Ýahýa 9:7).
Süleýmanyň derwezeleri
Injil Süleýmanyň Hazory, Megiddony we Gezeri patyşa harby şäherlerine öwürdendigini aýdýar (1 Patyşalar 9:15), we Süleýman tarapyndan gurlan ägirt uly alty kameraly derwezeleriň galyndylary bu ýerleriň her birinde tapyldy.
Dawudyň köşgü
2005-nji ýylda Dr. Eilat Mazar, Benjamin Mazaryň agtygy we Iýerusalimiň gadymy arheologiýasy boýunça görnükli awtoritet, Dawudyň köşgü diýlip hasaplanýan galyndylary tapdy. Ol gadymy Dawut şäherinde dogry ýerde ýerleşýär we ol binanyň Süleýmanyň ybadathanasynyň babyllylar tarapyndan ýykylmagyna çenli ulanylandygynyň subutnamasyny tapdy. Köşk henizem bölekleýin bitewi bolan ägirt uly basgançakly daş gurluşynyň üstünde guruldy. Bu, Injilde ýedi gezek agzalan «Millo» bolmagy ähtimal (2 Samuel 5:9; 1 Patyşalar 9:15, 24; 11:27; 12:20; 1 Ýyl ýazgylary 11:8; 2 Ýyl ýazgylary 32:5). Mazaryň tapan binasy uly, çylşyrymly inženerçilik ussatlygynyň gurluşy bolup, onuň senesi küýze bölekleri, Ýahuda patyşasynyň patyşa möhüri bolan saklama küýzeleri we Proto-Aeolik kapiteli ýaly zatlar bilen tassyklanýar.
Uzziýanyň ýazgysy
Bu tagta patyşa Uzziýanyň täze jaýlama ýerini bellemek üçin ýasaldy. Ol b.e. öňki 8-nji asyrda aradan çykdy we onuň gubury b.e. öňki 1-nji asyrda göçürildi. Ýazgy arameý dilinde bolup, şeýle diýýär: «Bu ýere Ýahuda patyşasy Uzziýanyň süňkleri getirildi. Açmaň!»
Şemanyň Ýeroboamy agzaýan möhüri
«Ýeroboamyň hyzmatkäri Şema degişli» diýip ýazylan bir möhür bar. Bu patyşa Ýeroboamdyr. Ol Megiddoda tapyldy we b.e. öňki 8-nji asyryň birinji ýarymyna degişli edildi.
Ýeremiýa bullalary
Dawudyň köşgüniň we Dawut şäheriniň sebitinde Nebukadnezar tarapyndan ýakylmazdan ozal köşgünde ýaşan ýa-da işlän Ýeremiýa, Patyşalar we Ýyl ýazgylary kitaplarynda agzalan adamlaryň atlaryny göterýän bullalar (palçyk resminama möhürleri) tapyldy. Bularyň arasynda Şelemiýanyň ogly Ýehukal (Ýeremiýa 37:3), Paşuryň ogly Gedaliýa (Ýeremiýa 38:1), Şafanyň ogly Gemariýa (Ýeremiýa 36:10) we Hilkiýanyň ogly Azariýa (1 Ýyl ýazgylary 9:11) bar. Bu görnüşdäki iň soňky tapyndy, 2019-njy ýylyň aprelinde yglan edildi, «Patyşanyň hyzmatkäri Natan-Melek degişli» diýip ýazylan möhür yzy. Ol 2 Patyşalar 23:11-de Ýoşiýanyň köşgünde güne ybadat etmek bilen baglanyşykly Ybadathanada bir otagyň bardygy agzalýar. B.e. öňki 7-nji asyra degişli möhür yzy Dawut şäheriniň günbatar eňňidinde Ybadathana dagynyň günortasynda, 6-njy asyrda babyllylar tarapyndan ýykylypdyr diýen subutnamalary görkezýän bir binada tapyldy.
Ýeremiýa ostrakalary
1930-njy ýyllarda J.L. Starkey tarapyndan ýolbaşçylyk edilen arheologik topar gadymy Lakiş şäheriniň gazuw-agtaryş işlerinde 21 sany ostrakany (küýze böleklerine ýazylan hatlar) tapdy, bu şäher Ýeremiýanyň döwründe babyllylara iň soňky düşen şäherleriň biridi (Ýeremiýa 34:7). Hatlaryň köpüsi Lakişden uzak bolmadyk gözegçilik nokadynda ýerleşen harby ofiser Hoşaýa tarapyndan ýazylyp, onuň serkerdesi Ýaoşa ýüzlenilýär. Olar «kämil klassiki ýewreý dilinde» ýazylan. Olar Gemariýany (Ýeremiýa 36:10), Ýaazaniýany (Ýeremiýa 35:3), Neriýa Baruhy (Ýeremiýa 36:4) we Mattaniýany (Patyşa Zedekiýa, 2 Patyşalar 24:17) agzaýarlar. 3-nji hatda adamlary babyllylara tabyn bolmaga çagyryp, olaryň ruhuny peseldýän «bir pygamber» agzalýar. Bu Ýeremiýanyň durmuşyndaky wakalary örän ýatladýar (seret Ýeremiýa 38:1-4). Hatlar Ýeremiýa 34:7-de beýan edilen ýagdaýa şaýatlyk edýär, ýagny Lakiş we Azeka babyllylara iň soňky düşen şäherlerdi.
«Bu iki şäheriň henizem garşylyk görkezýän şäherleriň arasyndadygynyň aýdyň tassyklamasy Lakiş hatlary tarapyndan berilýär. Lakişdäki ýokary derejeli ofiserine harby postdaky bir goşun ofiseri tarapyndan ýazylan 4-nji hatda şeýle diýilýär: ‘Biz Lakişiň signallaryna, Rebbimiň beren ähli görkezmelerine laýyklykda garaşýarys, çünki biz Azekany görüp bilmeýäris.’ Bu hat Nebukadnezaryň goşunynyň Ýahuda ýurduny nädip gysýandygyny görkezmek bilen çäklenmän, eýsem Lakiş bilen Azekanyň arasyndaky ýakyn gatnaşygy hem subut edýär, olar Ýeremiýa kitabynda hem şeýle baglanyşyklydyr» (J.P. Free, Arheologiýa we Injil taryhy).
Hazor
Ýoşuwanyň Hazory ýykmagynyň subutnamasy, Ýoşuwa 11:11-13-de ýazylan ýaly, 1990-njy ýyllarda tapyldy. Ýanmagyň gyzgynlygy şeýle bir güýçlüdi welin, agyr daş plitalary ýardy. Bir metr galyňlykdaky kül gatlagy tapyldy. Hazorda butlar, zeýtun we şerap presleri, şäher diwarlary, jaýlaryň galyndylary we b.e. öňki 18-nji asyrda, Ybraýymyň döwründe ýaşan Hazoryň butparaz patyşasyna ýüzlenilen klinopis plitasy hem tapyldy.
Meşa stele (Moabit daşy hem diýilýär)
1993-nji ýylda «Dawudyň öýi» jümlesi Meşa stelesinde ýazylan tapyldy, bu stele b.e. öňki IX asyrda ýaşan Moabit patyşasy Meşanyň edermenliklerini beýan edýär, ol 2 Patyşalar 3:6-27-de agzalýar. Stele Injilde tapylan başga-da köp atlary we ýerleri agzaýar, şol sanda Omri, Ahab, Gad taýpasy, Kemoş, Nebo, Atarot, Ýahaz, Dibon, Kirýataim, Keriot, Aroer we Arnon, Bezer we Diblataý.
Dan
Dan şäheriniň gadymy ýerinde Injil taryhyny tassyklamak üçin köp zatlar tapyldy, şol sanda b.e. öňki 1750-nji ýyla degişli üç arkaly derweze, Ybraýymyň döwrüne ýakyn, Baalyň şekilleri, altyn göle ybadat edilýän ýer (1 Patyşalar 12:28-29) we «Beit Dawid» («Dawudyň öýi») sözleri bilen ýazylan ýadygärligiň bir bölegi. B.e. öňki IX asyra degişli Tel Dan stele hem Ysraýylyň patyşalary Ýehoramy, Ahaby, Ahaziýany we Ýehoramy agzaýar.
Ýezreel
Demirgazyk Ysraýylyň patyşalarynyň ýazky köşgi bolan gadymy Ýezreeldäki arheologik gazuw-agtaryş işleri Nabotyňky bolup biljek uly daşdan ýasalan şerap presini, kazemat diwaryny we takmynan 11 gektar meýdany gurşap alan galanyň dört diňini, 20 fut çuňlukdaky garymy we şäher derwezesiniň galyndylaryny tapdy.
Lakiş
Lakişdäki galyndylar bu ýerde gadymy Ysraýyl şäheriniň bardygyny we onuň Injilde agzalan Assiriýalylar tarapyndan gabawyny we ýykylmagyny tassyklaýar (2 Ýyl ýazgylary 32:9).
Herodyň köşgi we gubury
Herod tarapyndan gurlan köşgler Kesariýa Maritimada, Masadada, Ýerihoda we Herodionda tapyldy, we onuň gubury bolmagy ähtimal bolan zat 2009-njy ýylda Herodionyň gapdalynda tapyldy.
Pilatyň ýazgysy
1961-nji ýylda Kesariýa Maritimada Pilatyň Ýahudanyň häkimi bolandygyny subut edýän hek daşy tapyldy. Latyn dilinde ýazylan ýazgyda «Pontius Pilatus Ýahudanyň prefekti Tiberiumy beýik hudaýlara gurdy» diýilýär. Bu Luka 3:1-däki Pilatyň Tiberiusyň döwründe höküm sürendigi baradaky beýany bilen ylalaşýar.
Kesariýa Maritima
Herod tarapyndan gurlan bu Rim imperiýasynyň iň öňdebaryjy şäherleriniň biridi. Ol Injilde köp gezek agzalýar. Gazuw-agtaryş işleri 100 gektar meýdany bolan emeli porty, gadymy dünýäniň täsinlikleriniň birini, hippodromy, hammamlary we çylşyrymly gipokaust ýyladyş ulgamy bolan gimnaziýany, kardony, akwedukty, 4000 orunlyk teatry, çeşmeleri, mozaik pollaryny we ybadathanalary tapdy.
Samariýa
Demirgazyk Ysraýyl patyşalygynyň paýtagty bolan gadymy Samariýanyň galyndylarynda Ahabyň pil süňkünden ýasalan köşgüniň galyndylary, 1 Patyşalar 22:10-da agzalan şäher derwezesi we Herodyň Rim şäheri tapyldy. Samariýadan tapylan pil süňkleri Britan muzeýinde, Iýerusalimdäki Ysraýyl muzeýinde we başga ýerlerde saklanýar.
Kesariýa Filippi
Matta 16:13-de agzalan gadymy Kesariýa Filippi şäheriniň gazuw-agtaryş işleri butparaz ybadathanalary (Pan we beýleki hudaýlara) we Luka 3:1-de agzalan Herodyň ogly Tetrark Filipusyň köşgüni tapdy.
Ela jülgesi
Dawudyň Goliýat bilen söweşen jülgesi tapyldy we onuň ýerleşişi Injil beýanyna doly laýyk gelýär, şol sanda jülgesiniň demirgazyk tarapyndaky depelerde ýerleşen Filist şäheri Şaaraim. 1 Samuel 17:52-de agzalan şäher «iki derweze» diýmegi aňladýar we arheologlar iki derwezäni hem tapdylar.
Gat
2005-nji ýylda Gatyň gazuw-agtaryş işleri wagtynda adyna meňzeş bir küýze bölegi tapyldy Goliýat. Ol irki ýewreý ýazgysynda ýazylypdyr we b.e. öňki 10-9-njy asyrlara, ýagny Dawudyň döwrüne degişli edildi. Bu şeýle atlaryň şol döwürde filistler tarapyndan ulanylandygyny subut edýär. 2015-nji ýylda Gatyň gadymy derwezesiniň galyndylary tapyldy. Bu derweze Ysraýylda tapylan iň uly derwezedir. Ol 1 Samuel 21:13-de agzalýar.
Filist ybadathanalary
Gadymy Filist ybadathanalarynyň galyndylary Gatda, Ekronda we Tel Kasilada tapyldy. Üçek daş esasynda duran iki sany merkezi agaç sütün bilen goldanýardy. Sütünler şeýle ýakyn ýerleşýärdi welin, uly adam Injilde Şimşonyň eden ýaly olara garşy itip bilýärdi (Kazylar 16:29-30).
Kafarnaum, Betsaýda, Horazin
Jelile deňziniň demirgazyk kenaryndaky bu şäherleriň galyndylary Mesih olara 2000 ýyl mundan ozal aýdan betbagtlygyň dymma şaýatlary bolup durýar (Matta 11:21-24).
Gadymy sinagogalar
Gadymy ýewreý sinagogalary Beit Alfada, Magdalada, Horazinde, Kafarnaumda, Ein Gedide, Migdalda we başga-da köp ýerlerde tapyldy. 2009-njy ýylda tapylan Magdaladaky sinagoga birinji asyra degişli bolup, bu Isanyň ol ýerde gürländigini aňladýar.
«Isa bolsa bütin Jelilede aýlanyp, olaryň sinagogalarynda öwredýärdi…» (Matta 4:23).
Sinagoganyň bir otagynda b.e. 29-njy ýylyna degişli teňňe tapyldy, bu Isanyň jemgyýetçilik gullugynyň döwrüne gabat gelýär ýa-da ýakyn. Sinagogada Iýerusalimdäki ybadathananyň şekili bolup görünýän oýulyp ýasalan daş hem tapyldy. Öň tarapynda ýedi şahaly menoranyň şekili bar. Bu birinji asyr sinagogasy bolany üçin, oňa gatnaşan käbir ruhanylar Herodyň ybadathanasyndaky hakyky menoralary görüp biljekdiler. Bu Ysraýylda häzire çenli tapylan iň köne menoradyr.
Magdala daşy köp hünärmenler tarapyndan «soňky 50 ýylyň iň görnükli açyşlarynyň biri» hasaplanýar.
Bular Ysraýyl ýurdunda Injil taryhyna degişli ajaýyp arheologik açyşlaryň diňe birnäçesidir we ýewreý döwletiniň barlygy bu işi höweslendirdi we çaltlandyrdy. Ysraýyl döwleti arheologiýany goldaýar, gözegçilik edýär we goraýar. Iýerusalimdäki Ysraýyl muzeýinde gazuw-agtaryş işlerinden tapylan köp sanly artefaktlar bar.
Injiliň ylahy ylhamynyň şeýle köp subutnamasy hiç haçan bolmandy. Müňlerçe arheologik açyşlar Injil taryhynyň takyklygyny tassyklady. Hudaý Öz merhemetinde, gören gözleri bolanlar üçin bu açyşlaryň edilmegine rugsat berdi. Adam Injile we Injiliň Mesihine ynanmazlyk üçin hiç hili bahana tapyp bilmez.
«Olary Seniň hakykatyň bilen mukaddes et: Seniň sözüň hakykatdyr.» (Ýahýa 17:17)″ }
