MUKADDES KITAP Etikasy bilen ÝAGDAÝ Etikasy
Reb Samueliň ýanyna gelip: «Men Sauly Ysraýylyň patyşasy edip saýlamanlygym üçin, sen näçe wagt ony ýatlap aglarsyň? Şahyňy ýag bilen doldur-da, ýola düş; Men seni Betlehemden Ýessa iberýärin. Men onuň ogullarynyň birini patyşa edip saýladym» diýdi. Emma Samuel: «Men nädip gideýin? Saul muny eşidip, meni öldürer» diýdi. Reb: «Ýanyňa bir sygyr al-da, ‘Men Rebe gurban bermäge geldim’ diý. Ýessany gurbana çagyr, we men saňa näme etmelidigini görkezerin. Men saňa görkezen adamy Meniň üçin ýaglamalysyň» diýdi. — 1 Samuel 16:1-3 (NIV)
Ýalan sözlemek hiç haçan aklaýarmy? Aldamak ýalan sözlemek bilen birmeňzeşmi? Pygamber Samuel aldamak bilen baglanyşyklymydy? 1 Samuel 16-njy aýatlary okap, bu we beýleki soraglar derrew ýadyňa düşýär. Biz derrew mukaddes kitap etikasynyň meýdançasyna çümýäris. Mukaddes Kitap bize ýalan sözlemek we aldamak barada näme öwredýär? Gysga jogap aňsat däl. Aslynda, oýlanyşykly we mukaddes kitaba esaslanýan jogap bermek etika boýunça gaty uly işdir.
Ybraýym we Yshak barada näme?
Samueliň bu kyn meselesini derňemezden ozal, ýalan sözlemek meselesiniň ýüze çykýan beýleki mukaddes kitap wakalaryny gysgaça ara alyp maslahatlaşmak peýdaly bolar. Ybraýymyň we Yshagyň aýallary baradaky ýalanlary (Gelip çykyş 12; 20; 26) «Ýalan sözleme!» diýen esasy mukaddes kitap etikasyna hakyky kynçylyk döretmeýär. Ybraýym we Yshak ýalan sözlediler, ýöne olar açyk-açan ýalňyşdylar. Mukaddes Kitap diňe bir ata-babalaryň iman işlerini däl, eýsem olaryň ýalňyşlyklaryny hem ýazga alýar. Ybraýym we Yshak ikisi hem Ýewreýler 11-de «Iman zaly» diýilýän ýere girdiler, ýöne ýalanlary üçin däl. Sara onuň ýarym uýasy bolany üçin, Ybraýymyň günäsini «ak ýalan» diýip atlandyryp, ony kynçylykdan çykarmagyň zerurlygy ýok. Ybraýymyň we Yshagyň bu wakalarynda Mukaddes Kitap tarapyndan maksat serişdeleri aklaýar diýen etika öwredilmeýär. Maksat, aýalynyň päkliginiň hasabyna öz janyny halas etmekdi. Her bir ýagdaýda ýalan sözlemek tragiki netijelere ýakynlaşdy, we diňe Hudaýyň merhemeti bilen betbagtçylykdan gaçyldy.
Rahab barada näme?
Ýeşuw 2-däki Rahabyň wakasy barada näme? Ol ýewreý içalyçylaryny goramak üçin hökman ýalan sözledi we Ýerihon ýykylanda Hudaý ony we onuň ähli öýüni gorady. Emma, Mukaddes Kitap Rahabyň ýalany üçin däl-de, eýsem Ysraýylyň Reb Hudaýyna bolan imany üçin (2:11) bereketlenendigini aýdýar. Onuň içalyçylary kabul etmek (Ýewreýler 11:31), içalyçylary gizlemek (Ýeşuw 6:25) we içalyçylary başga ýere ugratmak (Ýakup 2:25) ýaly iman işleri öwüldi we ylahy makullandy, ýöne onuň ýalany däl. Rahabyň ýalany «harby etika» diýen bir zat esasynda aklaýan däldir. Eger biz uruş döwründe duşmana ýalan sözlemegi aklaýan bolsak, onda biz özümiz bilen «uruşda» bolan islendik «duşmanymyza» ýalan sözlemegi aklaýan bolarys. Käbir adamlar öz girdeji salgytlarynyň hasabatlarynda ýalan sözlemegi aklaýarlar, sebäbi olar döwleti we onuň adalatsyz salgytlaryny özleri bilen «uruşda» bolan «duşman» hökmünde görýärler. Hudaýa Rahabyň ýalany gerek däldi, hatda uruş döwri bolsa-da. Hudaý iki ysraýylly içalyçyny Ýerihonyň patyşasyndan goramak üçin iň soňky çäresine ýetmändi! Öňki jelebiň Mesih nesilşalygyna goşulmagy Hudaýyň Rahabyň ýalanyna makulluk möhüri däl-de, eýsem Hudaýyň ajaýyp merhemetiniň subutnamasydyr!
Ýewreý Enekeşleri barada näme?
Müsürden Çykyş 1:15-21-däki ýewreý enekeşleriniň wakasy birneme çylşyrymlyrak, sebäbi iki mümkinçilik bar. Birinjisi, enekeşler ýalan sözlemeýärdiler. Eger şeýle bolsa, onda Hudaý şol wagt ýewreý aýallarynyň dogrumyny gysgaltmak üçin gudrat bilen gatyşdy. Ikinji mümkinçilik, enekeşler ýalan sözleýärdiler, ýöne bu ýerde olaryň ýalan sözlemesi Mukaddes Ýazgylar tarapyndan makullandyrylmaýar. Ylhamlanan ýazgy enekeşleriň Hudaýdan bereketlenendigini, ýalan sözlemesi üçin däl-de, eýsem Hudaýdan gorkandygy we Faraonyň çaga öldürmek programmasyna gatnaşmakdan ýüz öwrendigi üçin görkezýär.
Emma bir minut garaş! Enekeşler çagalary öldürmekden başga ýeke-täk çäre bolany üçin ýalan sözlemäge mejbur edilmedilermi? Ýok! Olar, mysal üçin, gürlemekden ýüz öwrüp, netijelerine döz gelip bilerdiler. Şeýle garaýyş olaryň ölümine sebäp bolup bilerdi, ýöne adamyň janyny goramak ýalan sözlemegi aklaýarmy? Şehitligiň mukaddes kitap düşünjesi näme? Biz hem ýykylan dünýäde ýaşaýanlygymyz üçin käwagt gaty kyn we bulaşyk ýagdaýlarda özümizi taparys.
Emma, Hudaý bizi Özüne boýun bolmaga mejbur edýän ýagdaýlara salmaýar. Hiç bir adam iki erbetligiň has kiçisini saýlamaga mejbur edilmeýär. Isa hem bu ýykylan dünýäde ähli çylşyrymly ýagdaýlar bilen ýaşady. Ol iň kiçi erbet ýoly saýlamaga mejbur bolany üçin Hudaýyň kanunlaryna hiç haçan boýun bolmadymy? Ýok! Ol hemişe dogry ýoly saýlady, saýlaw näçe kyn ýa-da meşhur bolmasa-da. Täze Ähtde biz Rebbimiziň mysalyna eýermäge çagyrylýarys.
Ikinji Jahan Urşy döwründe ýewreýleri gizlemek barada näme?
Bu, Ikinji Jahan Urşy döwründe ýewreýleri nazilerden gizlemegiň nusgawy meselesine nädip degişli? Öýümizde ýewreýleri gizleýändigimizi soran häkimiýetlere näme diýerdik? Hakykaty aýdardykmy we şeýlelik bilen ýewreýleri satardykmy, ýa-da olaryň janyny goramak üçin ýalan sözlerdikmi? Iki erbetligiň birini saýlamaga mejbur edilmezdikmi? Ýok! Öýümiz barlanylanda hemişe dymmak alternatiwasy ýa-da hatda nazi häkimiýetiniň kanunlylygyny soraglamak alternatiwasy bardy. Hawa, bu ýewreýleriň we özümiziň türmä basylmagyna we ölümine sebäp bolup bilerdi, ýöne biz olary satmazdyk we ýalan sözlemezdiris.
Biz Hudaýa boýun bolardyk we netijeleri Onuň eline goýardyk. Häkimiýetlere ýalan sözlemek, her niçigem bolsa, howpsuzlygy kepillendirmezdi. Şeýle ýagdaýlarda dogry işi etmäge batyrlygymyz we aňymyzyň barlygy başga bir sorag. Emma, Hudaý bize 1 Korinfliler 10:13-de, dogry ýol bolmadyk ýagdaýda hiç haçan bolmajagymyzy we dogry ýola gitmek üçin zerur güýçden mahrum bolmajagymyzy wada berýär. Nähili wada!
Enekeşlere gaýdyp gelmek
Müsürden Çykyş 1-däki enekeşleriň meselesine gaýdyp gelip, ýene bir sorag bereliň. Olaryň ýalany aklaýan däldimi, sebäbi şol ýagdaýda iň söýgüli iş şol däldimi? Ýagdaý etikasy muny öwrederdi. Ýagdaý etikasy söýgä üns bermegi bilen hristiança ýaly görünse-de, ol mukaddes kitap etikasy däl, sebäbi ahyrky netijede ýagdaý etikasy adama Hudaýdan ýokary ygtyýar berýär. Mysal üçin, Hudaýyň tabşyryklaryna boýun bolmazlyk meselesi ýüze çykanda näme «söýgüli iş» etmelidigini kim karar berýär? Biz Hudaýy oýnamaga batyrlyk edýärismi? Hatda zyna hem söýgi we ýagdaý etikasy ady bilen edildi.
Mukaddes Kitap ýagdaý etikasyny öwretmeýär. Islendik ýagdaýa çäkli garaýşymyz bilen biz Hudaýy söýmeli we Oňa boýun bolmaly. Enekeşleriň «söýgüli ýalany» günüň halas edijisi bolmady. Faraon öz erbet maksatlaryny amala aşyrmak üçin çagalary suwa çümdürmäge ýüzlendi. Biziň üçin esasy zat, her bir ýagdaýda Hudaýa boýun bolmak we ähli surata çäksiz gözegçilik edýändigini bilip, netijeleri Oňa ynanmakdyr.
Samuel barada näme?
Indi pygamber Samueliň wakasy barada näme? Bu, elbetde, biziň sereden ähli wakalarymyzyň iň kynydyr – belki-de Mukaddes Kitapdaky iň kyn waka. Bir sebäpden, Ybraýymyň we Yshagyň, şeýle hem enekeşleriň wakalary On Tabşyryk berilmezden ozal bolup geçdi, we Rahabyň wakasy Musa Kanunyna eýe bolmadyk bir butparaz bilen baglanyşyklydy. Elbetde, bu olaryň ýalanlaryny aklaýan ýa-da Hudaýyň ölçegini hiç hili peseltmeýär (we olaryň Hudaý tarapyndan berlen ahlak ynsaplary bardy). Emma bu faktlar olaryň günäsiniň derejesi we Hudaýyň olar bilen nädip hereket edendigi barada bir zat aýdyp biler.
Emma, pygamber Samueliň öňünde ýazmaça On Tabşyryk bardy. Mundan başga-da, Reb Özü Samueli Sauly aldamaga buýurdy. Ýa-da buýurmady? Bu hakykatdan-da aldamak wakasydymy? Aldamak, kesgitleme boýunça, hilekärligi öz içine alýar. Reb Samueli hilekär bir zat etmäge buýurmady. Ol Samueli Betleheme gurban bermäge gidýändigini aýtmaga we soňra hakykatda gurban bermezlige buýurmady. Samuel gurban berdi, bu onuň adaty däbi bolup, ýöne ol Dawudy Ysraýylyň täze Patyşasy edip ýaglamak üçin hem mümkinçilikden peýdalandy. Bu, ähli hakykaty bilmäge zerurlygy ýa-da haky bolmadyk adamlardan hakykaty gizlemek wakasydyr.
Ýalan sözlemek hiç haçan aklaýan däldir, ýöne Mukaddes Kitap bizden ähli hakykaty hemmelere açmagy talap etmeýär. Hakykaty gizlemek diňe gizlin faktlary açmaga borçnama bar bolsa ýa-da ahlak ýalňyşlygyna ýoldan çykarmak niýeti bar bolsa günädir. Reb Isa Öz duşmanlaryna hiç haçan ýalan sözlemedi, ýöne köp gezek ähli hakykaty gizlemek üçin olara göni jogap bermedi. Ol hakykaty bilmäge bolan hukuklaryny ýitiren şübheçilerden hakykaty gizlemek üçin bilkastdan mysallar bilen gürledi (Matta 13:10-13).
Samuel Patyşa Saula ýalan sözlän bolsa ýalňyş bolardy, ýöne ol öz doly niýetlerini gizlemegi bilen ýalňyşmady. Ulanylyşy boýunça, ene-atalar çagalaryna hiç haçan ýalan sözlemeli däl, ýöne çagalaryna bilmek zerurlygy bolmasa, ähli faktlary açmaga mejbur edilmeýärler. Ene-atalar, emma, ähli hakykaty çagalaryndan gizleýän usullarynda seresap bolmaly. Beýleki tarapdan, ene-atalarynyň bilmäge haky ýa-da zerurlygy bolan işleri gizleýän çaga ýalňyşýar.
Samueliň wakasyna has meňzeş häzirki zaman ulanylyşy, hristianlara garşy ýurtlarda gizlin ýygnanyşýan hristianlaryň wakasy bolar. Olaryň häkimiýetlere ýalan sözlemesi ýalňyş bolar, ýöne olaryň söwda gidýändiklerini bildirmegi (Samueliň sygyr almagyna meňzeş) ýalňyş däl, ýöne soňra bazara barýan ýolda hristianlar bilen duşuşmak. Häkimiýetleriň hristianlaryň doly niýetleri barada ýalňyşmagy olary ahlak taýdan günäkär etmeýär. Rebbimiziň Luka 24-däki mysalyny göz öňüne getiriň. Ol ilki Emmaus ýolundaky iki şägirtden öz hakyky şahsyýetini gizledi we Isa bilen «näme zatlar» bolandygyny sorady (24:19), we soňra «has uzak gitjek ýaly hereket etdi» (24:28). Rebbimiziň niýeti bu iki şägirdiň ýüreklerini açmakdy. Ol hiç hili ýalan maglumat bermekde ýa-da aldamakda günäkär däldi, hatda iki şägirt Onuň diňe bir bilimsiz nätanyşdygyna ynandyrylan bolsa-da.
Ýalan sözlemän, ýöne şol bir wagtda ähli faktlary açman, Ehudyň (Kazylar 3:12-30), Ýelisaýyň (2 Patyşalar 6:8-23) we Ýeremiýanyň (Ýeremiýa 38:14-28) mukaddes kitap wakalaryny düşündirýär. Ehud ýalan sözlemedi, sebäbi onuň hakykatdan-da butparaz patyşa Eglon üçin Hudaýdan gizlin habary bardy – onuň ölüm hökümi! Ýelisaý ýalan toslamady, sebäbi kontekst Siriýalylaryň esasy maksadynyň Ysraýylyň patyşasydygyny açyk görkezýär. Ýeremiýa Patyşa Zedekiýanyň öňünde öz hereketleri barada sorag beren resmilere ýalan sözlemedi, sebäbi ol pygamberlik habaryny berýärkä patyşa bilen öz türmä basylmagy barada gürleşipdi.
Ýalan sözlemän, ýöne ähli hakykaty bilmäge zerurlygy ýa-da haky bolmadyk adamlardan gizlemek prinsipi Ýeşuw 8-däki Aýyň ylahy ýolbaşçylygyndaky duzakda ulanyldy. Hudaýy Ysraýyla ýalan sözlemegi ýa-da aldamagy buýurmakda aýyplap bolmaz, diňe Aýyň goşuny Ýeşuwyň taktikasynyň Ýeşuw 7-de ulanan taktikalary bilen birmeňzeşdigini pikir edeni üçin.
Bu ýagdaýda Hudaýyň Ýeşuwa gizlin hüjüm edýän güýçleriniň öňünden ýalan parahatçylyk wekiliýetini iberip duzak gurmagy buýurmadygyny bellemek möhümdir. Bu hilekärlik bolardy, sebäbi ol uruşyň umumy kabul edilen we düşnükli düzgünlerinden daşardady. Şeýle hem, adalatly uruşda kamoflýaž we ýalan hereketleri ulanmak ýalan sözlemek we aldamak diýlip atlandyrylmaýar. Emma Gyzyl Haç nyşanlaryny ýa-da ak ýaraşyk baýdaklaryny aldaw hökmünde ulanmak uruşyň umumy kabul edilen düzgünlerinden daşardadyr we tebigy taýdan hilekär we aldawçydyr.
Kyn, ýöne gowy maşk
Etika boýunça maşklar aňsat däl. Köplenç biz başlanymyzdan has köp soraglar bilen gutarýarys! Emma, şeýle maşklar ruhy saglygymyz üçin gowy, hatda ähli «açyk uçlar» doly baglanmasa-da. Hemme hristianlar ylalaşmasa-da, etika boýunça bu gysga maşkyň netijesi şeýle: Mukaddes Kitap ýalan sözlemegiň we aldamagyň hemişe ýalňyşdygyny, ýöne ähli hakykaty açmazlygyň käwagt dogrudygyny öwredýär.
