Dört Injiliň Arasyndaky Tapawutlar
Mukaddes Ruh Injilleriň dört awtoryny Rebbimiz Isa we Onuň ýerdäki durmuşy we işi barada ýazmaga ýolbaşçylyk etdi. Olar Onuň islegi boýunça we şol bir wagtyň özünde öz islegleri boýunça, hemmesi Onuň niýetine görä ýazdylar – bu özbaşdak bir syr. Bir awtor käbir jikme-jiklikleri agzap geçdi, beýlekileri bolsa agzap geçmedi, ýöne her bir injilde beýan edilen Şahsyýetiň şöhraty aýan boldy.
Markusyň injili Rebbimiz barada Hyzmatkär hökmünde gürleýänligi sebäpli, nesil daragtynyň näme üçin zerur däldigini düşündirmek aňsat. Ýahýanyň injilindäki ýaly, Rebbimiz ebedi Oglan, Ten bolan Söz hökmünde seredilende-de, nesil daragty zerur däl, hatda ol Onuň Ynsan Ogly hökmünde-de görkezýän bolsa-da.
Matta bolsa, wada edilen Mesihi, Ýehudylaryň Patyşasyny, Hudaýyň pygamberliklerini ýerine ýetirmek üçin zerur bolan häsiýetler bilen tanyşdyrýar. Matta yzygiderli gudratlary beýan etmek bilen, Isa Mesihiň köp Mukaddes Ýazgylary nädip ýerine ýetirendigini görkezýär. Şonda-da Onuň halky Ony ret etdi, Hudaýyň pygamberleri tarapyndan öňünden görlen ýaly.
Bir meýilnama laýyklykda (Luka 1:3), Luka Ynsan Ogluna ünsi jemleýär – Rebbimiz Isany kemsiz we Hudaýa bagly kämil Ynsan hökmünde beýan edýär – Onuň neslinden gelen ilkinji adam Adamdan tapawutlylykda (Luka 3:38). Matta Isa Mesihiň ynanýanlaryň atasy Ybraýymdan (Rimliler 4:11) we patyşa Dawutdan göni nesil bolandygyny nygtaýar. Hudaýyň Ruhy bu nesil daragtyny hakyky ynanýanlar tarapyndan kabul edilen bir meýilnama hökmünde ulandy: Emmanuel – «Hudaý biziň bilendir» (Matta 1:23 KJV). Ol Patyşa, öz halkynyň ýolbaşçylary tarapyndan ret edilen, ýöne ýehudylaryň ýigrenen milletleri tarapyndan hormatlanan.
Bir halk tarapyndan ret edilmegi we beýleki bir halk tarapyndan kabul edilmegi, Mattanyň Köne Ähtdäki köp çeşmelerden ýygnan nesil daragtynda1 görkezilen bir nokatdyr we bu onuň injiliniň «ýüpi»-dir. Gündogardan gelen jadygöýler ýaly, milletler Patyşany hormatlamak üçin uzak ýerlerden geldiler. Beýlekiler bolsa, Finikiýaly aýal ýaly, serhediň aňyrsyndan Rebbimiz Isa çekildi. Birnäçe ýagdaýdan başga (Rimliler 11:5,25 serediň), Mesihiň öz halky Ony kabul etmedi.
Patyşa günäsizdir (Zebur 45:2; 1 Petrus 2:22; 1 Ýahýa 3:5), ýöne Matta Onuň günäkärlerden – öňki nesilleriň atalaryndan we enelerinden gelendigini görkezýär. Hudaýyň ýolbaşçylygy bolmazdan, Rebbimiz Isany Mesihi hökmünde görkezmek isleýän ýehudy awtor Mattanyň beren jikme-jiklikleriniň köpüsini goşmazdy, hatda aýallary-da agzap geçmezdi. Ýöne Matta öz döwrüniň däp-dessurlaryna garşy şeýle etdi, sebäbi oňa Mukaddes Ruh ýolbaşçylyk etdi. Bu onuň ýazgysynyň hakykatdygyny görkezýär.
Hudaýyň Ruhy tarapyndan ýolbaşçylyk edilen Luka-da, Mesihiň nesil daragtyny 77 nesilde jikme-jik beýan etdi, Adamdan başlap we Onuň Hudaýdan gelip çykyşyny goşmak bilen (Luka 3:22-36). Ýehudy halky Lukanyň çemeleşmesinde kemçilik tapyp bilmedi, sebäbi onuň beren nesil daragtynda aýallar, hatda Isanyň öz enesi Merýem-de agzalmady.2
Mukaddes Ruh bu iki ýazyja ýolbaşçylyk etdi, sebäbi olar ynsan islegleri, endikleri ýa-da öňünden höküm çykarmalar bilen dolandyrylmaýardylar. Şol döwürdäki ynsan düşünjesine görä, aýallar Mesihiň nesil daragtyna goşulmaga laýyk däldi (1 Taryhlar 1-9 serediň), ýöne Hudaý onda bäş aýaly aýratyn agzap geçmegi makul bildi. Şeýle etmek bilen Ol aýdyň habar berdi: Mesih öz halkyny günälerinden halas etmek üçin geler (Matta 1:21), ýehudy ýolbaşçylary özlerini halaslyga mätäç günäkärler hökmünde görmeseler-de. Bu zerurlygy Mesihiň nesil daragtyndaky aýallar görkezdi, Hudaýyň çäresini görkezdi, olar öz durmuşlarynda başdan geçirdiler – diňe Hudaý halaslyk getirip bilýärdi.
Bu aýallary göz öňüne getirmänkä, Mattanyň näme üçindir nesil daragtyna dört ýa-da bäş patyşanyň adyny goşmandygyny, ýöne Ýekoniýany (11-nji aýat) goşandygyny bellemelidiris. Ýeremiýanyň pygamberligine görä (Ýeremiýa 22:24-30), bu patyşanyň hiç bir fiziki nesli3 Ysraýylyň tagtynda oturmazdy. Isanyň öweý atasy Ýusup, Ony ogullyga alan, bu nesil daragtyndandy. Biz muny Hudaýyň merhemetiniň ýene bir subutnamasy hökmünde görýäris, sebäbi bu pygamberlige garamazdan Ol ýene-de dogry adam bolan Ýusuby (Matta 1:19), öz erbet ata-babalaryndan tapawutlylykda ulandy. Ýöne Hudaýyň merhemeti bu nesil daragtynda agzalýan aýallarda aýratyn şöhle saçýar. Geliň, olara gysgaça seredeliň.
Tamar (Matta 1:3)
Tamar «palma agajy» diýmegi aňladýar, bu ýeňşiň nyşanydyr. Ýöne ol näletlenen halkdan, Kenanlylardan gelip çykýardy (Gelip çykyş 9:25; Kanun taglymaty 7). Ol Ýahudanyň ogly Eriň aýaly boldy, we ol ölenden soň, lewirat däbine görä onuň dogany Onan bilen durmuş gurdy. Bu däp, ölen dogany çagasız bolsa, bir adamyň doganynyň dul aýaly bilen durmuş gurmalydygyny aýdýardy, we bu kanun boýunça talap boldy (Kanun taglymaty 25:5-10). Ikinji adamsy-da ölende, Tamaryň gaýynatasy, şol wagt dul bolan, oňa üçünji ogly Şelahy bermekden ýüz öwürdi.
Tamar soňra bir gezeklik fahişe hökmünde hereket etmegi karar etdi, Ýahudanyň şol ýerden geçjekdigini bilip. Diňe bir gezek bile bolup, ol ondan göwreli boldy (Gelip çykyş 38). Hudaý Tamaryň ýa-da Ýahudanyň günäkär hereketlerini aklap bilmedi, ýöne Ol aýdyňlyk bilen höküm sürdi. Sebäbi näletlenen millet dul aýaly bilen adalatsyz ýehudy dul adamyň arasyndaky bu ahlaksyz, fiziki birleşme arkaly Mesih gelerdi – haýran galdyryjy merhemet!
Rahab (Matta 1:5)
Rahabyň ady ähtimal «tekepbirlik» diýmegi aňladýar. Tamar ýaly, ol-da näletlenen Kenanlylara degişlidi. Emma Rahab professional fahişe (harlot) idi. Şol döwürlerde bu, onuň okkult amallaryny öz içine alýan gorkunç butparazlyk görnüşine gatnaşandygyny aňladýardy. Däp boýunça, bir adam öz ogluny bir hudaýa gurban ederdi we soňra şol buta bagyşlanan aýal (ýa-da aýallar) bilen jynsy gatnaşykda bolardy. Bu gorkunç amallara çuňňur gatnaşan Rahab, Hudaýyň Müsüriň gulçulygyndan halas eden we çöl syýahatlarynda ýolbaşçylyk eden we goran Ysraýyl halky barada eşidipdi. Rahab nämedir bir sebäpden bu Hudaýa we Onuň halkyna gyzyklanma bildirdi, belki-de özüniň-de gulçulykda bolandygyny duýandygy üçin.
Öz janyny töwekgelçilige salyp, ol Ýeşuw tarapyndan iberilen iki içalyny öz öýünde kabul etdi. Olar Rahabyň Ysraýylyň Hudaýyna bolan imany barada gürleýändigini eşidenlerinde (Ýeşuw 2:8-11) we onuň Hudaýyň halkyna bolan wepalylygyny, gyzyl ýüp bilen nyşanan (18-21-nji aýatlar) görenlerinde, iki içaly Hudaýyň Ysraýyla ähli ýeri berjekdigine ynanýardylar (24-nji aýat). Ýewreýler 11:31 Rahabyň imanlylygyny agzap geçýär kabul etmekde içalylary, Ýakup 2:25 bolsa ony mysal hökmünde görkezýär, sebäbi ol olary goýberdi iman bilen, Hudaýyň ýeri öz halkyna berjekdigini bilip.
Haýran galdyryjy ýagdaýda, Ýakup Rahaby ynanýanlaryň atasy Ybraýym bilen bir derejä goýdy, Ybraýym öz ogluny gurban etmäge taýýardy, Hudaý ony saklasa-da. Ol «Hudaýyň dosty» (23-nji aýat) – hakyky manysynda «Hudaýy söýüji» diýlip atlandyryldy. Rahab Hudaýyň halkyna söýgi görkezdi, olaryň Hudaýyny söýenligi üçin olaryň bilen özüni tanatmakda janyny töwekgelçilige salmaga taýýardy.
Rut (Matta 1:5)
Rut «kanagatlanan» diýmegi aňladyp biler, we ol Moablydy. Moablylar Lut (Ybraýymyň ýegeni) we onuň gyzlarynyň biriniň arasyndaky jynsy gatnaşykdan gelip çykýardy. Lutyň aýaly näletlenen Kenanlylara degişlidi – Hudaýyň merhemetini alan Tamar we Rahab ýaly – ýöne ol Sodom we Gomorranyň ýok edilmegi bilen heläk boldy, sebäbi perişdeleriň görkezmelerine eýermedi (Gelip çykyş 19). Hudaý Moablylara Onuň ýygnagyna onunjy nesle çenli girmegi gadagan etdi (Kanun taglymaty 23:3), ýöne bu düzgün diňe Moably erkeklere degişli bolup biler.
Rut ahyrsoňy Ýahuda taýpasyndan Boaz bilen durmuş gurdy, Mesihiň göni nesil daragtynda (Gelip çykyş 49:8-12). Şol wagt Hudaý lewirat we garyndaş-halas ediji kanunlaryny beripdi (Kanun taglymaty 25:5; Lewiler 25:25). Ol garyplar we ýat ýurtlular üçin-de düzgünler girizipdi, bu Rut we onuň gaýynenesi Naomi üçin degişlidi (Lewiler 23:22). Bu görkezmeleriň hemmesi Hudaýyň ýalňyşýan halkyna bolan merhemetini görkezýärdi, şol bir wagtyň özünde Onuň wepasyz halkyna Oňa gaýdyp gelenlerinden soň ahyrsoňy ýerine ýetiriljek pygamberlik tarapy bardy (Hoşea 2:14-23, 6:1-2 we beýleki Mukaddes Ýazgylar).
Naomi dul aýaldy, ýöne ol ýene durmuş gurjak bolsa, çaga edinmek üçin gaty garrydy. Onuň gelni Rut hem dul aýaldy, ýöne has ýaşdy. Ol garyndaş-halas edijiniň düzgünine laýyk gelmek üçin indiki nobatda boldy, eger ol islese. Boaz («onda güýç bardyr»), Mesihiň bir görnüşi, islegli boldy. Olaryň hemmesi Hudaýyň höküm sürýän merhemetine bil baglamagy öwrendiler! Has giňişleýin maglumat üçin Rut kitabyny okaň.
Süleýmanyň enesi (Matta 1:6)
Batşeba, «kasamyň gyzy» diýmegi aňladýar, Süleýmanyň enesi Ýahuda taýpasyndandy we ýokary derejeli şahsyýetdi. Matta onuň adyny agzap geçmedi, belki-de onuň zynasy we Dawudyň günäleri bilen baglanyşykly utanç sebäpli (2 Şamuwel 11). Olaryň hereketinde göwrelenen çaga tiz wagtda öldi. Patyşa Dawut (Matta 1:6) doly günäkärdi – On sargydyň köpüsini, belki-de hemmesini bozupdy. Muňa garamazdan, Dawut hem, Batşeba hem Hudaýyň merhemeti bilen dikeldildi. Olar Süleýmanyň ene-atasy boldular, Hudaý ony öz ogly Ýedidiýa (manysy «Rebbimiz söýýän», 2 Şamuwel 12:25) hökmünde kabul etdi.
Ysraýyl halky özleriniň-de köp günälerde günäkärdigini öwrenmeli boldular, Ezra, Nehemýa, Ýeremiýa, Daniel we beýleki Hudaýyň adamlary tarapyndan boýun alnan ýaly. Mesihiň ölüminden soň, Stefan öz nesliniň öňkülerden has erbetdigini görkezdi: Olar «Dogry Adamy» öldürmekde günäkärdiler (Resullar 7:52). Şonda-da, Hudaý Tarsusly Şawula we toba eden beýlekilere merhemet görkezdi (1 Timoteos 1:15). Ýolbaşçylar, bilimli bolsalar-da, toba etmäge islegli däldiler. Bu Uly Azap döwrüniň ahyrynda üýtgär, olar toba ederler (Matta 23:39 serediň).
Isanyň enesi Merýem (Matta 1:16)
Isanyň enesi barada köp kitaplar, dogry we ýalňyş, ýazyldy. Merýem ýalňyşýan halkyň bir bölegi bolsa-da (onuň ady «ajy» ýa-da «olaryň pitnesi» diýmegi aňladýar), ol şahsy taýdan Hudaýa we Onuň Sözüne gaty ýakyndy. Onuň köp sanly gowy häsiýetlerine garamazdan, ol özüni günäkär hasaplady we Halasgäre mätäçdigini boýun aldy (Luka 1:47). Rebbimiziň nesliniň köp adamlary, häzirki ýaly, şeýle etmekden ýüz öwürdiler. Şonda-da, Işaýa 53 Ysraýylyň geljekde öz günälerini boýun almagyny we Ony öz Halasgäri hökmünde tanamagyny beýan edýär.
Köp adamlar Merýemi «gögiň şa zenany» we beýleki zatlar hökmünde suratlandyrdylar, ol bolsa şeýle däldi. Biz Hudaý tarapyndan berlen Merýemiň häsiýetlerini we Hudaýyň ony, uly we özboluşly bir artykmaçlyk, Mesihiň enesi – aýalyň tohumy (Gelip çykyş 3:15) bolmak üçin saýlandygyny nygtamalydyrys. Ýöne ol «Hudaýyň enesi» däldi, Rebbimiz Isanyň ähli zatlaryň üstünden Hudaýdygy we ebedi mübärekdigi hakykat bolsa-da (Rimliler 9:5). Merýem Mukaddes Ruh tarapyndan göwrelenen Ynsan Mesih Isanyň enesidir.
Nesil daragtyndaky köp atalardan tapawutlylykda (Matta 1), Matta ony Isanyň doglan adamy hökmünde agzap geçdi. Grek dilinde iňlis dilinde bolmadyk aýal jynsly otnositel at çalyşmasy ulanylýar, ýöne bu Ýusubyň Rebbimiz Isanyň atasy däldigini, başga hiç bir adamyň-da däldigini aýdyň görkezýär; bu Mukaddes Ruhyň güýji arkaly boldy (Matta 1:20). Luka 1 «Söz ten bolanda» (Ýahýa 1:14) Mukaddes Ruhyň işi barada has giňişleýin maglumat berýär, ýöne bu uly syr bolmagynda galýar (1 Timoteos 3:16).
Mesihiň nesil daragtynda eýýäm görkezilen we Injillerde has giňişleýin beýan edilen Hudaýyň merhemetiniň baýlyklary üçin Hudaýa şükürler bolsun. Oýlanmaga şeýle köp zat bar, Rebbimize şükür etmäge we Ony öwmäge we Oňa sežde etmäge şeýle köp sebäp bar!
SOŇKY BELLIKLER
- Mattanyň (1:17) bu nesil daragtyny 14 nesilden ybarat üç topara (3x14 = 42, ýa-da 6x7) jemländigini bellemek geň galdyryjydyr. Ol muny Mukaddes Ruhyň ýolbaşçylygynda etdi, sebäbi dört erbet patyşa goşulmady we şeýle nesil daragtynda agzalmaly däl dört aýalyň ady goşuldy. Munuň käbir sebäpleri biziň makalamyzda göz öňüne getirilýär. Bir sebäp, teksti ýatda saklamagy aňsatlaşdyrmak we 3x14-i Dawut bilen baglanyşdyrmak bolup biler, onuň ýewreý adynyň san bahasy 14-dir. Dawut ady «söýgüli» diýmegi aňladýar. Patyşa Mesih Hudaýyň Söýgülisi (Matta 3:17) we şol wagt, häzir we geljekde Onuň hakyky halkynyň Söýgülisi boldy.
- Biziň iňlis terjimelerimizde bu görünmeýär, ýöne grek tekstinde Luka nesil daragtyndaky atlaryň öňünde, Ýusubyň adyndan başga (Luka 3:23) kesgitli artikl goýdy – sebäbi rabbinler nesil daragtynda aýallaryň atlaryny kabul etmeýärdiler. Şeýlelik bilen Luka Merýemiň adyny, gytaklaýyn görkezdi we soňra Mesihiň nesil daragtyny Adamdan yzarlady. Merýem Mesih Isany dünýä getireninde, Rebbimiziň aýalyň tohumy baradaky sözleri (Gelip çykyş 3:15) ýerine ýetirilmäge başlady. Ahyrsoňy olar Mesihiň haçdaky Şeýtanyň üstünden gazanan ýeňşinde (Koloseliler 2:15) we Onuň ölüminde we direlişinde ýerine ýetirildi.
- Bu Mesihiň aýalyň Tohumy bolmagynyň bir sebäbidir. Ilkibaşda, How ene öz ilkinji ogly Kaýyny şol tohum diýip pikir edipdi («Men bir adam aldym: Ýehowa» – Gelip çykyş 4:1-iň göni terjimesi), ýöne Adam Tohumyň atasy bolup bilmezdi (Rimliler 5:12-21).
