Ilkinji seredişde, häzirki öňümizdäki mowzuk imanyň binýatlaryndan däl-de, eýsem gurluşyna degişli ýaly görünip biler: ýöne beýle däl. Ol hakykatdan-da esasy, we biz muny dowam etdirişimizçe göreris. Bu bapda başlyk bolan iki aňlatma hem 1 Korintoslylar 15-däki direliş baradaky uly argumentiň dowamynda tapylýar. Olaryň güýjüni düşündirmek üçin, 35–49-njy aýatlar okalmaly. Bu aýatlarda gozgalýan mesele direlen mukaddesleriň haýsy bedende peýda boljakdygy barada, we Resul görkezýär ki, jaýlanan beden bilen direlen bedeniň arasynda şahsyýet saklansa-da, direlen beden ýagdaýy we häsiýeti boýunça bütinleý täze bolar. Ýagdaýy boýunça, öňki çüýremek, hormatsyzlyk we gowşaklyk bilen, soňky bolsa çüýremezlik, şöhrat we güýç bilen tapawutlanýar. Häsiýeti boýunça, öňki tebigy beden, soňky bolsa ruhy beden.
Biziň öňümizde durýan indiki fakt şeýle: tebigy we ruhy beden bolşy ýaly, tebigy we ruhy nesil hem bar. “Ilkinji adam Adam diri jan edildi, soňky Adam bolsa… janlandyryjy ruh” (45-nji aýat).
Adam Mukaddes Ýazgylarda ynsan nesliniň ilkinji atasy hökmünde görkezilýär. Ol Gelip çykyş 2:7-de ýazylşy ýaly, Hudaýyň elinden täze geldi; onuň bedeni toprakdan emele geldi, ýöne Hudaýyň dem bermegi bilen ruhy bölegini aldy we şeýlelik bilen diri jan boldy. Adamyň bu üç bölekli tebigaty 1 Selanikliler 5:23-de açyk beýan edilýär. Adamyň ýaradylyşdaky ýagdaýyny häsiýetlendiren zat bolsa, onuň diri jan bolmagydy – diri jan, biz aýdyp bileris, ruhy we bedeni bolan. Soňky Adam, ýagny biziň Reb Isa Mesihimiz, çäksiz ýokary häsiýete eýedir. Ol “jan” däl-de, “ruh”; we diňe “diri” däl, eýsem “janlandyryjy” ýa-da “jan beriji”.
Ine, bu ýerde Reb Isanyň hakyky ylahy şöhraty bize açylýar. Ol Ruhdur – Hudaý hem şeýle. Ol jan berijidir, çünki Ol Jan Berijidir. “Men öldürmek we jan bermek üçin Hudaýmy?” diýip, Ysraýylyň aljyraňňy Patyşasy sorady (2 Patyşalar 5:7). Ýok; ol däldi; ýöne Isa şeýledi we şeýle. Emma şonda jan beriji Ruh bolan Ol soňky Adamdyr, ýagny hakykatdan-da we çynlakaý Adam; täze ynsan nesliniň Baştutany we Çeşmesi, olaryň üstünde ruhy häsiýet ilkinji Adam we onuň nesliniň üstünde tebigy häsiýet möhürlenişi ýaly anyk möhürlenendir.
Şeýle hem, Onuň “soňky Adam”dygyny belläň. Bu ýerde garşylyk ilkinji bilen soňky arasynda, ilkinji bilen ikinji arasynda däl. Näme üçin soňky? Elbetde, bu söz üçünji ýa-da soňky nesliň hiç haçan zerur bolup bilmejekdigini ýa-da sahnada peýda bolup bilmejekdigini aňladýar. Ýewreýler 10:9-da “Ol ikinjini gurmak üçin birinjini aýyrýar” diýilýär. Ol hiç haçan ikinjini üçünjiniň peýdasyna aýyrmaýar! Ikinji gurulýar. Soňky Adam bäsdeşsiz ýa-da mirasçysyz galýar, çünki kämil – ylahy kämil, diňe ynsan däl – Onda gazanylýar. Biziň babymyzyň kyrk altynjy aýaty iki Adamyň taryhy tertibini görkezýär. Ilki tebigy, soňra ruhy; elbetde, ähmiýeti boýunça we Hudaýyň pikirlerinde we maksatlarynda soňky hemişe ilkinjidi.
47-nji aýat ýene-de iki baştutan barada gürleýär, 45-nji aýatdaky ýaly olaryň degişli häsiýetlerinden däl-de, olary häsiýetlendiren ýagdaýa ünsi çekýär. Biri “ýerden, toprakdan”, ýa-da terjime edilip bilner, “ýerden, toprakdan ýasalan”. Beýlekisi “gökden”. Bu aýatda olar “ilkinji adam” we “ikinji Adam” diýlip atlandyrylýar; bu gezek “ilkinji” we “soňky” däl. Indi näme üçin ikinji? Çünki bu ýerde, Mesihiň adamlygy Onuň baştutanlygyndan öňde durýan ýerde, Hudaýyň Ruhunyň maksady beýleki ähli adamlary çykarmakdyr. Ilkinji Adamdan soň we soňky Adam taryhy taýdan peýda bolýança hiç bir adam hasaba alynmady.
Soňky Adam ikinji adamdy, we biz çaklap biljekdigimiz ýaly, Kaýyn däldi. Onda Kaýyn kimdi we nämedi? Diňe Adamyň gaýtadan döredilmegi. Adam “öz keşbinde, öz suratynyň yzyndan… dogurdy” (Gelip çykyş 5:3). “Hudaý adamy ýaradan gününde, ony Hudaýyň keşbinde ýaratdy” (Gelip çykyş 5:1). Bu keşp, gynansak-da, ýykylmak bilen zaýalandy, we Adam “ÖZ keşbinde” dogurýança ýykylan mahluk däldi. Ol öz ýykylan özüni ahlaky we fiziki taýdan gaýtadan döretdi. Şonuň üçin 1 Korintoslylar 15-däki bu pasajyň nukdaýnazaryndan, ikinji bolan Mesihiň peýda bolmagyna çenli “ilkinji adamdan” başga hiç zat ýokdy. Adam ajaýyp we çylşyrymly bir mahlukdy, we şol döwürde onuň millionlarça nesilleriniň her biri, eger şeýle aýtsak, Adamyň tebigatyny emele getirýän köp sanly aýratynlyklaryň käbir täze permutasiýasyny ýa-da kombinasiýasyny ýüzünde görkezýän aýratyn şahsyýetdi; ýöne esasynda ählisi tebigaty we häsiýeti boýunça birdi.
Bu ýerde biz Reb Isa Mesihiň Gyzdan doglandygynyň ägirt uly ähmiýetini has doly düşündirip bileris. Onuň barada ilkinji berlen pygamberlikde bu uly fakt barada bir yşarat bardy. “Aýal” we “onuň tohumy” barada Hudaý Reb Özüdi (Gelip çykyş 3:15). Şonuň üçin, “wagt dolanda, Hudaý Öz Ogluny aýaldan doglan edip iberdi” (Galatýalylar 4:4), ýöne Mukaddes Ruhyň göni täsiri astynda göwrelendi (Luka 1:35). Şonuň üçin, Halas ediji aýal arkaly bolsa-da, ol adaty Adamyň ogly däldi. Gyzdan dogulmak, Reb Isanyň hakykatdan-da Adam bolsa-da, täze tertipdäki Adamdygyny aňladýar.
48-nji aýat iki nesle ýüzlenýär, olar degişlilikde iki baştutanyň aşagynda ýerleşýärler, ilkinji adamyň toprak nesliniň Adamyň häsiýetini we ýagdaýyny paýlaşýandygyny; Mesihiň gökdäki nesliniň bolsa Mesihiň häsiýetini we ýagdaýyny paýlaşýandygyny aýdýar. Nesli dogry düşündirmek üçin, biz baştutany dogry düşündirmelidiris.
49-njy aýat öňki aýatlardaky hakykaty bapyň uly temasy, ýagny direliş bilen baglanyşdyrýar, soňky Adam bilen Onuň nesliniň arasyndaky şahsyýetiň fiziki beden babatda hem doly boljakdygyny görkezýär. Biz fiziki bedenlerimizde Adamyň keşbini hakykatdan-da göterdik. Şeýlelik bilen biz soňky Adamyň, gökdäki Adamyň keşbini hakykatdan-da götereris. Biziň direliş bedenlerimiz Onuň şöhrat bedenine laýyklykda şekillendiriler.
Rimliler 5-iň soňky bölegi, 12-nji aýatdan başlap, hem okalmaly. Bu ýerde biz iki baştutanyň häsiýetli hereketlerinden gelip çykýan ruhy netijeleri tapýarys.
Adamyň häsiýetli hereketi boýun egmezlikdi, Mesih bolsa Haçdaky ölüme çenli boýun egmek bilen häsiýetlendirildi. Adamyň günäsinden ölüm we höküm akyp geldi. Mesihiň ölüme boýun egmeginden durmuş we aklanma akyp gelýär. Resulyň argumentiniň esasy ugry 12-nji aýatdan 18-nji aýata çenli göni gidýär. 13-den 17-nji aýatlar parantezdir, şol bir iki nokadyň arasynda aýlawly ýol ýaly gidýär we täze tertibiň direlen Baştutany Isa Mesihde hödürlenýän zadyň Ysraýyl ýaly ynsan nesliniň hiç bir bölegine çäklendirilip bilinmejekdigini görkezýän jikme-jiklikleri berýär. Ol ýeňip geçmek üçin niýetlenen betbagtçylyk ýaly ähliumumy bolmaly. Mundan başga-da, şeýlelik bilen girizilen patalar Adamyň ýykylmagy netijesinde ýüze çykan jezalary kanagatlandyrmak we ondan hem köp kanagatlandyrmak üçin niýetlenendir.
18-nji we 19-njy aýatlar ähli zady jemleýänligi üçin möhümdir. Biziň ajaýyp ygtyýarly terjimämizde gaty açyk bolmadyk bir tapawut bellik edilmelidir. Şonuň üçin biz merhum J. N. Darbiniň Täze Terjimesinden sitata getirýäris. 18-nji aýat “ähli adamlara höküm üçin bir günä” we “ähli adamlara durmuşyň aklanmasy üçin bir dogrulyk” bilen baglanyşykly. 19-njy aýatda “köpler günäkär edildi” we “köpler dogry ediler” diýilýär.
Bu sözlerde, biz Rimliler 3:22-de günäler barada söz açylanda öň gören tapawudymyzy belleýäris. Bu ýerde günä – tebigat – meselesi, ýöne Mesihiň bir dogrulygynyň, Onuň ölüminde tamamlanan, täsiri onuň hakyky täsirinden tapawutlandyrylýar. Onuň täsiri ähli adamlara aklanma maksady bilen gönükdirilendir, ýöne bu ýerde aklanma günälerden däl-de, eýsem “durmuşyň aklanmasy” hökmünde göz öňünde tutulýar. Öňki, elbetde, kämil we mutlak, ýöne täsirinde birneme negatiw, ýagny onuň bilen biz hem günäni, hem hökümi ýitirýäris. Soňky has pozitiw we direlen Mesihiň Adam hökmünde durmuşynda we netijede tebigatynda durýan her bir imanlynyň paýy bolan doly we kämil arassalanmany görkezýär. Hudaý bizi ýykylan Adam bilen köne baglanyşyklary kesmän we bizi direlen Mesihe ekmän, günälerimiziň günäsinden arassalamagy makul görüp bilerdi. Bu has uly ýagşylyk, emma, imanlylar hökmünde biziňkidir, we netijede biz indi “dogry edildi”. Biz bu dünýäde bolanymyzda köne tebigat öz üýtgewsiz meýilleri bilen entek içimizde, beýleki mukaddes ýazgylar görkezýär; ýöne bu aýatda Hudaýyň Ruhy Hudaýyň bizi nähili görýändigini, Mesihiň içinde nämedigimizi göz öňünde tutýar.
Rimliler 8:1 bu bapyň bu bölegini jemleýär we biziň häzir sereden hakykatymyza gaýdyp gelýär. “Şonuň üçin indi Mesih Isada bolanlara hiç hili höküm ýokdur.”
Eger höküm gününde biz imanlylar hökümetden gaçyp gutularys diýilse, bu ajaýyp bolardy. Emma ol indi hökümet ýokdugyny aýdýar. Hökümet biziň üçin çekildi we tükenildi, we biz indi direlen Mesihiň durmuşynda we şonuň üçin Ol ýaly hökümetden azatdyrys. Biz gorkýarys, köp Hristianlar bu möhüm hakykatyň bu tarapyny hiç haçan çynlakaý göz öňünde tutmandyrlar. Ol durmuş we tebigat bilen, durmuşyň we tebigatyň özüni görkezýän açyk hereketleri bilen däl-de, ýa-da biziň adaty aýdyşymyz ýaly, eden işlerimiz bilen däl-de, eýsem nämedigimiz bilen baglanyşykly, we şonuň üçin ony düşündirmek gaty aňsat däl. Şonda-da, ol bizi Hristianlygy häsiýetlendirýän çuň bagtyň syryna alyp barýar, we eger biz ony äsgermezlik etsek, uly ýitgi çekýäris.
“Ilkinji adam” bilen “köne adam” arasyndaky tapawut näme?
Ilkinji adam, 1 Korintoslylar 15-däki kontekst görkezýän ýaly, eger bu aňlatma esasy manysynda alnan bolsa, şahsy Adamdyr. Emma, ikinji derejeli many hem bar, çünki biz ikinji adam bilen Mesih peýda bolýança duşuşmaýarys. Onda biz aralykdaky millionlarça adamy nähili atlandyrmaly? Olaryň hemmesi häsiýeti boýunça “ilkinji adam”dy; şonuň üçin ikinji derejeli manyda “ilkinji adam” Adamy we onuň neslini öz içine alýar.
“Köne adam” bolsa, diňe abstrakt düşünjedir. Ol hiç bir aýratyn ynsan ýa-da ynsan toparlaryny görkezmeýär, eýsem ýykylan Adamy we onuň neslini häsiýetlendirýän ähli ahlaky aýratynlyklaryň şahsyýetleşdirilmesidir. Ol ýykylan Adamyň häsiýeti şahsyýetleşdirilendir. “Mesihde” Pawlusyň hatlarynda köplenç duş gelýän sözlemdir. Gysgaça aýdylanda, onuň ähmiýeti näme?
1 Korintoslylar 15:22 görkezýän ýaly, bu “Adamda” diýen aňlatma garşylyklydyr. Biz hemmämiz tebigat boýunça “Adamda”dyrys, ýagny biz ondan gelip çykýarys we Hudaýyň öňünde onuň tebigatynda, ýagdaýynda we statusynda durýarys. Imanly “Mesihde” merhemet bilen, çünki biz hakyky we ruhy barlygymyzy Onuň soňky Adam hökmünde janlandyryjy hereketine borçludyrys. Şonuň üçin biz Hudaýyň öňünde direlen Mesihiň Adam hökmünde tebigatynda, ýagdaýynda we statusynda durýarys.
Biz, bagbanyň hakykatda edýän zadyny tersine etmäge rugsat berilse, çeýe usulyny mysal hökmünde ulanyp bileris. Ol gowy zady gymmatsyz zada çeýe edýär, şonuň bilen gymmatsyz zat ýazgarylýar, we gowy zat agdyklyk edýär we agajy häsiýetlendirýär. Rimliler 11-de çeýe usuly Hudaýyň ýewreýler we butparazlar bilen dispensasiýa gatnaşyklarynyň mysaly hökmünde ulanylýar, we Resul 24-nji aýatda bu figurany “tebigata garşy” ulanýandygyny görkezýär, ýabany zeýtun şahasynyň gowy zeýtun agajyna çeýe edilip, şonuň bilen gowy zadyň häsiýetlerini paýlaşýandygyny çaklap. Bu biziň mysalymyz üçin isleýän prosesiň uýgunlaşdyrylmasydyr. Hristian, Hudaýyň işi bilen “Adam” kökünden aýrylan we Mesihe çeýe edilen, Onuň dolulygyny paýlaşýan adamdyr. Ol “Mesihde”, gabyk entek onuň içinde bolsa-da.
Onda “Mesihde” diňe imanlynyň Hudaýyň öňündäki täze ýagdaýyna ýa-da statusyna degişlimi?
Eger Rimliler 8-iň başky bölegi okalsa, biz 1-nji aýatda “Mesihde” diýen jümle tapýarys, ýöne munuň yzyndan 8-nji we 9-njy aýatlarda “Şonuň üçin teninde bolanlar Hudaýy begendirip bilmezler. Emma siz teninde däl-de, Ruhda, eger Hudaýyň Ruhy sizde ýaşaýan bolsa” diýilýär.
Indi “Ruhda” “tende” garşylykly bolşy ýaly, “Mesihde” hem “Adamda” garşylyklydyr, we ol Mesihdäki ýagdaýa laýyk gelýän täze ýagdaýy ýa-da halaty görkezýär. Indi bu iki zat, Mukaddes Ýazgylarda aýratyn we şeýlelik bilen tapawutlandyrylsa-da, aýry-aýry bolmaly däldir. Bir adamyň Mesihde bolup, “Ruhda” bolmazlygy ýa-da tersine bolmagy ýaly pikir ýokdur. Olar bir bütiniň iki bölegidir. Umumy aýdylanda, biz aýdyp bileris ki, “Mesihde” diýen aňlatma köplenç biziň “Ruhda” täze ýagdaýymyzy öz içine alýar; ýöne eger biz has jikme-jik derňewe gelsek, Rimliler 8:1–9-daky ýaly, ol esasan imanlynyň täze ýagdaýyna däl-de, eýsem täze pozisiýasyna degişlidir.
Bu zatlaryň ählisiniň Mukaddes Ýazgylarda agzalýan “täze ýaradylyş” bilen baglanyşygy barmy?
Elbetde bar. Ol şeýle diýýär: “Eger kimdir bir adam Mesihde bolsa, ol täze mahlukdyr” ýa-da “täze ýaradylyş bardyr” (2 Korintoslylar 5:17).
Täze ýaradylyş, şahsyýetiň ýa-da şahsyýetiň ýok edilmegini aňlatmaýar. Eger Rimliler 11-de agzalýan “tebigata garşy” tersine çeýe usuly tebigatda amala aşyrylyp bilse, biz bir wagtlar ýabany zeýtun agajynyň gowy miwe berýändigini we umuman ekilen agaç ýaly özüni alyp barýandygyny görerdik. Ol hakykatdan-da täze ýaradylardy, ýöne çeýe edilen şahanyň şahsyýeti saklanardy.
Şonda-da, bu ýaradylyşdyr: Gelip çykyşdaky ýaradylyş ýaly Hudaýyň pozitiw işi, Efesliler 2:10-da aýdylyşy ýaly, “Biz Onuň işidiris, Mesih Isada gowy işler üçin ýaradylan…” Hudaýyň işi bolmak ajaýyp zatdyr.
Ilkinji adam ikinji Adam tarapyndan açyk-açyk çalşyrylýar. Bu haçan boldy?
Eger biz zatlara Hudaýyň maksady nukdaýnazaryndan seretsek, Onuň öňünde ikinjiden başga hiç haçan bolmady. Biz hiç haçan Adamda hiç hili manyda saýlanmadyk. Hudaý “bizi dünýäniň düýbi tutulmazdan öň Onuň [Mesihiň] içinde saýlady” (Efesliler 1:4). Emma, eger biz zatlara öz nukdaýnazarymyzdan seretsek, ilkinji adamyň hakyky häsiýetiniň Haçda doly açylandygyny aýdyp bileris. Ol ýerde höküm edildi, we şol bir pursatda ikinji Adamyň kämiligi hem doly ýüze çykdy we Ol şöhratlandyryldy (Ýahýa 13:31 serediň). Taryhy taýdan, şonuň üçin Haç iň ýokary pursatdy. Birinji höküm edildi we ikinji tarapyndan çalşyryldy, ol iň soňky çäge çenli synag edildi we ölümden direldi. Ylham 21:1–7-däki täze gökde we täze ýerde täze ýaradylyş ähli sahnany häsiýetlendirer. “Ine, men ähli zady täze edýärin” diýen söz bar. Birinjiniň ikinji tarapyndan çalşyrylmagy şonda mutlak we doly bolar.
