«Asman Seniňki, ýer hem Seniňki; dünýä we onuň dolulygy, Sen olary esaslandyrdyň» Uly kanýon
Uly kanýonyň gatlaklary geologiki wagtyň hyýalydygyny görkezýär:
Uly kanýona gelýänler millionlarça ýyly öz içine alýan adaty geologiki düşündirişi eşidýärler. Bize aşaky gorizontal emele gelmegiň, lenta daşynyň, 550 million ýyl mundan ozal ýerleşdirilendigi we gyrasyny emele getirýän kaibab hek daşynyň 25 million ýyllykdygy aýdylýar. Bu düşündirişde öz içine alýan ägirt uly wagty göz öňüne getirmek kyn.
Gyzykly ýeri, Uly kanýonyň gatlaklary Arizona ştatynyň gündogar bölegine 400 kilometrden (250 mil) gowrak uzalýar. Ol ýerde olar iň azyndan 1600 metr (bir mil) peslikde ýerleşýärler. Çaklamalara görä, Uly kanýon sebitiniň ýokary galmagy takmynan 70 million ýyl mundan ozal – çökündiler ýerleşdirilenden soň ýüz millionlarça ýyl geçensoň bolupdyr. Ýüz millionlarça ýylyň çökündileri gaty gaýa öwürmek üçin ýeterlik wagt bolandygyny çaklamak bolar. Emma subutnamalar çökündileriň egilende ýumşak we birleşmedik bolandygyny görkezýär. Binýat ýaly döwülmegiň ýerine, tutuş gatlak egilende inçeldi.
Çäge däneleri materialyň döwülýän we gaýa ýaly gaty bolandygyny görkezýän hiç hili subutnama görkezmeýär, sebäbi däneleriň hiç biri uzyn däl. Däneleri birleşdirýän mineral hem döwülmedi we täzeden kristallaşmady.
Munuň ýerine, subutnamalar gatlaklaryň tutuş 1200 metr (4000 fut) galyňlygynyň ýokary galanda henizem «plastiki» bolandygyny görkezýär. Başgaça aýdylanda, geologiki wagtyň millionlarça ýyly hyýalydyr.
Uly kanýon gatlaklarynyň bu «plastiki» deformasiýasy Nuhuň döwründäki betbagtçylykly global suw joşgunynyň hakykatyny aýdyň görkezýär. Awstraliýanyň Uly Bärýer rifi
Merjen rifi, polipleriň öz skeletlerini gurmagy bilen emele gelen hek daşynyň massasydyr. Bu rifleriň emele gelmegi üçin näçe wagt gerekdigi çaklama meselesidir.
Merjen ösüşiniň haýal bolandygy baradaky çaklama esasynda, galyň merjen rifleriniň barlygy ýeriň millionlarça ýyllyk bolmalydygyny subut edýär diýlip hasaplanylýar.
Emma, 1992-nji ýylda Filippinleriň suwlarynda häzirki zaman aýakgabyna (şol wagt dört ýyldan az) berk ýapyşyp ösýän uly merjen topagynyň tapylmagy, munuň beýle däldigini görkezýän köp sanly görkezijileriň diňe biridir.
Deňiz biologlary merjenleriň agaçlaryňky ýaly ösüş halkalaryny öz içine alýandygyny anykladylar. Awstraliýanyň Deňiz ylymlary instituty tarapyndan geçirilen bir gözleg, merjen ösüş tizligi bilen möwsümleýin süýji suw akymynyň ýa-da ýakyn ýerden gelýän suw joşgunlarynyň arasynda baglanyşyk tapdy.
Derýa akymynyň we suw joşgunlarynyň güýçli baglanyşykly taryhy ýazgylaryndan, gözlegçiler sözüň açygy merjen koloniýasynyň 1.8 metr (6 fut) ösmegi üçin diňe 118 ýyl gerek bolandygyny anykladylar.
Bu olara Awstraliýanyň Uly Bärýer rifini emele getirýän ähli rifleriň ýaşyny kesgitlemek üçin täze usul berdi. Bu usulyýete esaslanyp, daşky bärýer rifleri (Awstraliýanyň kenaryndan iň uzakda we iň çuň suwda ýerleşýänler), takmynan 55 metr (180 fut) galyňlykda bolup, 3700 ýyldan az ýaşly bolmaly – millionlarça ýyllyk däl, öňki ynanşy ýaly.
