Başlangyçda...
“Gelip çykyş” sözüniň manysy bu kitabyň ilkinji aýatyndan gelip çykýar – “Başlangyçda...” Gelip çykyş kitabyny okap, biz wagtyň, giňişligiň, älemiň, ýeriň we ähli ýaradylan zatlaryň başlangyjyny ýa-da gelip çykyşyny görýäris. Biz, şeýle hem, Mukaddes Kitabyň esasy taglymatlarynyň köpüsiniň Gelip çykyş kitabynda başlangyjyny alýandygyny görýäris. Biz Şeýtan bilen tanyşýarys, ol Adam ata bilen How enäni synap, dünýä günä getirdi we adamy Hudaýdan aýyrdy. Hudaýyň adama açyşyny we Onuň ähli döwürlerde adamlar bilen gatnaşyklarynyň sebäplerini doly düşündirmek üçin, biz Onuň näme üçin käbir adamlary saýlandygyny we näme üçin adamyň Ýaradyjysy bilen ýaraşmagyna mümkinçilik beren käbir amallary girizendigini bilmelidiris. Wadalary berildi, ähtler döredildi we Ýaradyja bolan iman halas ediş prosesiniň aýrylmaz bölegine öwrüldi.
Mukaddes Ýazgylarda biz ähtleriň dürli görnüşleri barada okaýarys. Käbirleri şahsyýetleriň, taýpalaryň ýa-da milletleriň arasyndady; beýlekileri Hudaý bilen adamyň arasyndady. Köp adamyň aňyna gelýän ilkinji äht On sargyt ähtidir. Adatça Kanun diýlip atlandyrylýan bu, Hudaýyň Ysraýyl bilen baglaşan şertli ähtidi, eger olar Kanuny berjaý etseler, bereket berjekdigini, ýöne boýun egmeseler, jeza berjekdigini wada berdi. Şertli ähtlerden adatça “Eger sen...” diýen sözler öňe geçýär. (Müsürden Çykyş 19:5; Kanun Taglymaty 28:1-68)
Ýöne şertli ähtlere seretmegiň ýerine, Hudaýyň käbir şertsiz ähtlerine seredeliň. Onuň mukaddes, hökümdar we üýtgewsiz häsiýeti sebäpli, şertsiz ähtler Hudaý tarapyndan berlen beýannamalar bolup, olarda Onuň “Men ederin...” diýen sözi Onuň kesgitlenen bereketleri bilen dowam edýär. Bu ähtler Hudaý tarapyndan berlen wadalardyr, olar ýerine ýetiriler, sebäbi olar diňe Oňa baglydyr we Onuň üýtgewsizligine esaslanýar. (Gelip çykyş 12:1-4; Gelip çykyş 15:4-21; Kanun Taglymaty 30:1-10; 2 Samuel 7:10-16; Ýeremiýa 31:31-40)
WADA ÄHTLERI
Abramyň hekaýasy bizi bu şertsiz ähtlerden biri bilen tanyşdyrýar (Gelip çykyş 12:1-4). Abram Urda, butparazlyk bilen tanalýan şäherde, Nannar aý hudaýyna bagyşlanan uly ziggurat (basgançakly) ybadathanasy bilen ýaşaýardy. Hudaý Abramy Urdan çykyp, näbelli bir ýere gitmäge we Oňa ybadat etmäge çagyran mahaly, ol Hudaýa ynanýardy we boýun egýärdi. Abramyň näbelli bir ýere gitmeginiň, näme garaşmalydygyna hiç hili kepillik bolmazdan – geljekde näme boljakdygy barada hiç hili kitap ýa-da syýahat wideolary bolmazdan – netijelerini göz öňüne getirenimizde, biz onuň imanini düşündirip başlaýarys. Abram Mukaddes Ýazgylar ýazylmazdan, On sargytlar berilmezden öň iman bilen hereket etdi.
Ol imany bilen aklanyldy we onuň bilen Hudaýyň arasynda şertsiz ähtde ebedi gatnaşyk döredildi. “Reb Abramy aýtdy: ‘Ýurduňy, halkyňy we ataň öýüni goýup, Men saňa görkezjek ýere git. Men seni uly millet ederin we saňa bereket bererin; Men seniň adyňy beýik ederin, we sen bereket bolarsyň. Men saňa bereket berenlere bereket bererin, we saňa nälet aýdanlara nälet aýdaryn; we ýerdäki ähli halklar seniň üstiň bilen bereket alarlar’” (Gelip çykyş 12:1-3 NIV).
Hudaýyň başlangyçdan maksady, Öz keşbinde ýaradylan adam bilen gatnaşykda bolmakdy. Gynansagam, adam günä etdi we Ýaradyjysy bilen gatnaşygy dikeltmek üçin edip biljek zady ýokdy. Emma, Hudaýyň ynsanlaryň ýaraşmagyna mümkinçilik berjek bir meýilnamasy bardy we Abramyň wadalary Ysraýylyň halas bolmagy üçin Onuň meýilnamasynyň progressiw açyşynyň möhüm bölegidi. Bu halas boluş wada berlen Mesih arkaly gelerdi, ol Abramyň nesillerinden biri bolardy we ahyrky netijede ähli adamlara we milletlere halas boluş getirerdi.
Abram Hudaýyň çagyryşyna boýun egdi we Hudaý oňa bereket berjekdigini we onuň nesillerini uly millet etjekdigini wada berdi. Abramyň ogly ýokdy, ýöne ol Hudaýyň aýdanlaryna ynanýardy we ondan güýçli bir millet çykardy. “Abram Rebbe ynanýardy, we bu oňa dogrulyk hökmünde hasaplandy” (Gelip çykyş 15:6). Hudaý bu şertsiz ähti şol döwrüň adaty bilen möhürledi. Äht baglaşylanda, haýwan iki bölege bölünýärdi we gan ähtini baglaşýan iki adam bölekleriň arasyndan geçýärdi, bu ylalaşyk bozulsa, bozan adamyň haýwan ýaly öldüriljekdigini aňladýardy. “Meniň ähtimi bozan adamlar... meniň öňümde baglaşan ähtlerini, men olary iki bölege bölen we soňra bölekleriniň arasyndan geçen göle ýaly ederin” (Ýeremiýa 34:18).
Hudaý Abramy geljekki dabara üçin käbir haýwanlary taýýarlamagy aýtdy (Gelip çykyş 15:9-10). Hudaýyň saýlan haýwanlary Kanun ähtiniň astynda ediljek gurbanlyklarda ulanyljak haýwanlaryň görnüşleridi. Abram boýun egmek bilen olary öldürdi we Hudaý bilen bölekleriň arasyndan geçmäge taýýardy. Ol garaşýarka, ýyrtyjy guşlar jesetleri iýmek üçin geldi, belki-de Şeýtanyň Hudaýyň işinden bir zatlary alyp gitmäge synanyşýandygynyň suraty (Matta 13:4,19). Abram olary kowdy. Soňra oňa çuňňur uky gelende, Hudaý gürledi we öň berlen wadalary tassyklady, ondan soňra tüsseli ot gaby ýanyp duran meşal bilen peýda boldy we öldürilen haýwanlaryň bölekleriniň arasyndan geçdi. Diňe Hudaý bölekleriň arasyndan geçdi, bu ähtiň şertsizdigini we ony ýerine ýetirmegiň diňe Oňa degişlidigini görkezdi. Ýer baradaky äht hem şol wagt tassyklanyldy, Abramyň nesilleriniň eýe boljak ýeriniň çägini berdi – “Müsür derýasyndan Ýefrat derýasyna çenli” (Gelip çykyş 15:17).
Abramyň ähti üç aýratyn kategoriýadan ybaratdy: 1. Ysraýylyň eýe boljak ýeriniň wadasy, Palestin ähti (Gelip çykyş 12:1; Gelip çykyş 13:15-17); 2. Uly millet boljak nesilleriň wadasy, ebedi tagta eltýän (Gelip çykyş 12:2; Gelip çykyş 13:16; Gelip çykyş 17:2-6), Dawudyň ähti (2 Samuel 7:11-16; Ýeremiýa 33:20-21; Ýeremiýa 31:35-37); 3. Ähli milletlere bereket wadasy, ähli adamlara halas boluş mümkinçiligini öňünden aýdýan, Täze äht (Gelip çykyş 12:3; Gelip çykyş 22:18; Galatýalylar 3:16).
Bu üç bölekli äht harfma-harf düşündirilmelidir we ýalňyş düşündirişlere we çynlakaý ýalňyşlyklara eltjek görnüşlere ruhy taýdan öwrülmemelidir. Ysraýyl milletine gönüden-göni degişli bolan ähtleri Kilise ulanmak bilen köp bulaşyklyk döredi. Mukaddes Ýazgylary dogry düşündirmek üçin, Kilise degişli taglymatlary hemişe Kilise üçin taglymatlar hökmünde ulanmalydyr. Şol bir düzgün Ysraýyla degişli taglymatlara we şeýle hem butparaz milletlere degişli taglymatlara degişlidir. Olar çalşylmaly däldir.
Ysraýylyň atasy Abramdan gelip çykan ähtler Hudaýyň äht halky Ysraýyl üçin baglaşyldy. Bu ähtiň Ysraýyldan daşary çykýan ýeke-täk bölegi, ähli adamlara bereket wadasy bolan Täze ähtdir. Ysraýyl barada Pawlus Rimlilere şeýle diýdi: “Olar ogullyga alnanlar; olaryňky ylahy şöhrat, ähtler, Kanuny kabul etmek, ybadathana ybadaty we wadalardyr” (Rimliler 9:4).
Bize, şeýle hem, butparaz milletleriň ähtlerden daşardadygy aýdylýar: “Ýadyňyzda bolsun, siz, dogluşy boýunça butparazlar we özlerini ‘sünnet edilenler’ diýip atlandyrýanlar tarapyndan ‘sünnet edilmedikler’ diýlip atlandyrylýanlar – şol wagt siz Mesihden aýrydyňyz, Ysraýylda raýatlykdan mahrum edilendiňiz we wada ähtlerine ýatdyňyz, dünýäde umytsyz we Hudaýsyzdyňyz” (Efesliler 2:11-12). Ysraýyla ahyrky netijede eýe boljak ýer wada edildi, Kilise bolsa gök miras wada edildi (Filipililer 3:20).
Abramyň imany sebäpli, Hudaý onuň adynyň beýik boljakdygyny wada berdi; onuň nesillerinden biriniň üsti bilen ýerdäki ähli maşgalalaryň we milletleriň bereket aljakdygyny; oňa we onuň tohumyna Palestina beriljekdigini; ondan patyşalaryň çykjakdygyny; we bu ähtiň “ebedi” boljakdygyny wada berdi. Hudaý her bir adama bereket bermek isleýär, ýöne has möhümi, Onuň islegi ähli adamlaryň halas bolmagydyr. Petrus Hudaýyň sabyrlydygyny aýdýar, “hiç kimiň heläk bolmagyny islemeýär, ýöne her bir adamyň toba gelmegini isleýär” (2 Petrus 3:9).
PALESTIN ÄHTI
Indi Abramyň ähtiniň birinji bölegine, Abram bilen onuň nesillerine ýer bermek wadasyna seredeliň. “Reb Abramy aýtdy... ‘Gözüňi galdyr we duran ýeriňden demirgazyga we günorta, gündogara we günbatara seret. Görýän ähli ýeriňi saňa we seniň nesilleriňe ebedi bererin. Men seniň nesilleriňi ýeriň topragy ýaly ederin... Git, ýeriň uzynlygy we giňligi boýunça ýöre, çünki men ony saňa berýärin’” (Gelip çykyş 13:14-17).
Ysraýyl Abramyň wada berlen ähli ýerine hiç wagt eýe bolmady, hatda Dawudyň we Süleýmanyň döwründe hem. Ysraýyl we Ýahuda patyşalarynyň döwründe, butparazlyk we ýaman amallar Hudaýy milleti ýesirlige ibermäge sebäp boldy, ýöne olaryň toba etseler, olary ýere yzyna getirmegi wada berdi. “Reb Hudaýyňyz... sizi ýaýradan ähli milletlerden ýene-de ýygnar. Hatda siz asmanyň aşagyndaky iň uzak ýere sürgün edilen bolsaňyz hem, şol ýerden Reb Hudaýyňyz sizi ýygnar we yzyna getirer... atalaryňyza degişli bolan ýere” (Kanun Taglymaty 30:3).
Hudaýyň wepasyz Ysraýyly jezalandyrmagy, olaryň ýere yzyna getirilmezden öň butparaz milletler tarapyndan höküm sürüljekdigidi. Bu ýere gaýdyp gelmek Ysraýyl 1948-nji ýylda Palestinada millet bolanda başlandy. Emma, Palestin ähtiniň doly ýerine ýetirilmezden öň, Kilise döwri Rapture bilen gutarar, ondan soň Ysraýyl üçin ýedi ýyllyk Kynçylyk döwri bolar. Ondan soň, wada berlen Mesih yzyna geler, Öz patyşalygyny döreder we 1000 ýyl höküm sürer. Bu, şeýle hem, Dawudyň ähtiniň ýerine ýetiriljek wagty bolar, şonda Mesih, Abramyň Dawut patyşanyň neslinden gelen nesli, dogrulyk bilen höküm sürer.
DAWUDYŇ ÄHTI
Abrama berlen wada, onuň nesillerinden uly bir milletiň çykjakdygy, Ysraýyly ilkinji gezek dünýä güýji hökmünde döreden Dawut patyşa tassyklanyldy. Hudaýyň “meniň ýüregime laýyk adam” diýip atlandyran Dawudyň (Resullaryň Işleri 13:22), Hudaýa ybadat ediljek ilkinji ybadathanany gurmak üçin aýratyn islegi bardy. Hudaý pygamber Natan bilen göründi, ol Dawuda onuň nesilleri we tagty barada ebedi ähti tassyklady: “Seniň öýüň we seniň patyşalygyň meniň öňümde ebedi dowam eder; seniň tagtyň ebedi berkidiler” (2 Samuel 7:16). Hudaý Abramyň ilkinji wadasyny Dawudyň nesline çenli daraltdy, ondan dünýäniň beýik Patyşasy we Halasgäri gelerdi.
Öň hem görenimiz ýaly, Mesih Öz gelini bilen ýere höküm sürmek üçin gaýdyp gelende, Ysraýyl Ony Öz Mesihi hökmünde tanar we şeýle hem Onuň özleriniň ret eden we “deşen” (Zakarýa 12:10) Şahsydygyny düşüner. “Seret, Ol bulutlar bilen gelýär, we her bir göz Ony görer, hatda Ony deşenler hem” (Ylham 1:7). Ol uly güýç we şöhrat bilen gaýdyp geler, Onuň duşmanlary ýeňiler we Ol patyşalaryň Patyşasy we hökümdarlaryň Hökmüdarasy hökmünde görüner (Ylham 19:11-21). “Onuň donunda we budunda bu at ýazylgy: PATYŞALARYŇ PATYŞASY WE HÖKÜMDARLARYŇ HÖKMÜDARASY” (Ylham 19:16). Dawudyň ähtiniň ýerine ýetirilmegi Mesih Iýerusalimde tagta oturanda we 1000 ýyllyk hökümdarlygy başlanda bolar. Şol wagt Ysraýyl imana geler we Täze ähtiň bereketlerine eýe bolar.
TÄZE ÄHT
Ýeremiýa 31:33-34-de biz ebedi bolan we Hudaýyň Ysraýyl üçin amala aşyrýan Täze ähti barada okaýarys: “Bu, şol wagtdan soň Ysraýyl öýi bilen baglaşjak ähtimdir... Men Öz kanunymy olaryň aňyna salaryn we olaryň ýüreklerine ýazaryn. Men olaryň Hudaýy bolaryn, we olar Meniň halkym bolarlar. Indi hiç kim öz goňşusyna... ‘Rebbi tana’ diýip öwretmez, çünki olar hemmesi Meni tanarlar... Çünki men olaryň ýamanlygyny bagyşlaryn we olaryň günälerini indi ýatlamaryn.” Bu Ysraýylyň milli imana gelmegi we Abramyň wadasynyň ýerine ýetirilmegi bolar.
Emma, Täze ähtde Ysraýyla degişli bolan zatlardan başga-da köp zat bar. Hudaý ähli adamlaryň bereket aljakdygyny wada beripdi, şonuň üçin Ysraýyl üçin Täze ähtiň esasy, ähli adamlara bereket bermegiň esasy bolup durýar. Hudaýyň maksady hemişe her bir ýaşaýan adamyň Onuň bereketlerini almak mümkinçiligine eýe bolmagydy.
Köne Ähtdäki gan gurbanlyklary günäkärleriň halas bolmagy üçin mukaddes Hudaýy hiç wagt kanagatlandyryp bilmezdi. Bu gurbanlyklar iman we boýun egmek bilen hödürlenende Hudaý tarapyndan kabul edilýärdi, ýöne olar günäni hiç wagt arassalap ýa-da aýryp bilmezdi. “Şol gurbanlyklar günäleriň ýyllyk ýatlatmasydyr, çünki öküzleriň we geçileriň ganynyň günäleri aýyrmagy mümkin däl. Şonuň üçin, Mesih dünýä gelende, şeýle diýdi: ‘Gurbanlyk we hödürlemegi sen islemädiň, ýöne sen maňa bir beden taýýarladyň; ýakylan gurbanlyklar we günä gurbanlyklary bilen sen razy bolmadyň.’ Soňra men aýtdym: ‘Ine, men geldim – bu men barada ýazgyda ýazylgy – men Seniň islegiňi ýerine ýetirmek üçin geldim, Eý Hudaý’” (Ýewreýler 10:3-7).
Köne Äht gurbanlyklary geljek zatlaryň görnüşleridi. Hudaýyň Guzusynyň ýeke-täk kämil gurbanlygy bilen, haýwan gurbanlyklaryna indi zerurlyk ýokdy: “Bu ruhany ähli wagt üçin günäler üçin bir gurbanlyk hödürlänsoň, Hudaýyň sag elinde oturdy. Şol wagtdan bäri Ol Öz duşmanlarynyň Öz aýak basgysy edilmegini garaşýar, çünki bir gurbanlyk bilen Ol mukaddes edilýänleri ebedi kämil etdi. Mukaddes Ruh hem bu barada bize şaýatlyk edýär. Ol aýdýar: ‘Bu, şol wagtdan soň men olar bilen baglaşjak ähtimdir... Men Öz kanunlarymy olaryň ýüreklerine salaryn, we men olary olaryň aňlaryna ýazaryn’” (Ýewreýler 10:12-16).
Reb kämil boljak Täze ähti döretjek wada berlen Şahsdy we onuň arkaly ýewreýler, butparazlar we ähli milletlerden adamlar halas bolup bilerdi. Onuň ýeke-täk gan gurbanlygy ähli adamlaryň halas bolmagy üçin esasdy. Olar Mesihiň işi sebäpli Täze ähtiň bereketlerine getirilýärler: “Bu syr, Hoş Habar arkaly butparazlaryň Ysraýyl bilen bilelikde mirasçylar, bir bedeniň agzalary we Mesih Isada wada bilelikde paýlaşýanlardygydyr” (Efesliler 3:6).
Rebbiň dönüklik edilen gijesinde, Ol çörek we şerap aldy – Onuň bedenlenmeginiň, ejir çekmeginiň we gan gurbanlygynyň nyşanlary – we şägirtlerine şerap içmegi aýdanda, “Ol käse aldy we aýtdy: ‘Bu käse Meniň ganymdaky Täze ähtdir, ol siziň üçin dökülýär’” (Luka 22:20).
Mesihiň haçdaky gan gurbanlygy Täze ähtiň esasy we geçmişde iman bilen haýwan gurbanlyklaryny hödürlän ähli adamlaryň halas bolmagy üçin esasdy. Onuň gurbanlygy Köne Äht görnüşleriniň ýerine ýetirilmegidi we Isa höküm sürmäge gelende Ysraýylyň halas bolmagy üçin esas bolar. Şeýle hem, Onuň gurbanlygy Pentikostdan bäri we Rapture çenli Oňa iman eden ähli adamlara halas boluşy açdy. “Şonuň üçin Mesih Täze ähtiň araçysydyr, çagyrylanlar wada berlen ebedi mirasy alsynlar – indi Ol ilkinji ähtiň astynda edilen günälerden azat etmek üçin töleg hökmünde öldi” (Ýewreýler 9:15).
Rebbe iman etmek arkaly halas boluşy alanymyzdan soň, biziň ebedi bereketlerimiz kepillidir, çünki Onuň tamamlanan işi Ybraýym bilen ilkinji ähti amala aşyrdy we ýerine ýetirdi.
