Giriş we taryh
Ýeremiýa, ähtimal, «Reb beýikdir» we «Reb tarapyndan bellenen» diýmegi aňladýar. Iki many hem oňa degişlidir, sebäbi ol uzak we kyn durmuşynda, şol sanda Hudaýyň çagyran we bellän gullugynda Rebi beýik tutdy. Ýazýan pygamber hökmünde ol beýleki pygamberlerden has köp söz bilen Mukaddes Kitaba goşant goşdy.
Ol Hudaý tarapyndan adamlary Özüne yzyna çagyrmak üçin ulanyldy (2 Petrus 1:21).
Ýeremiýanyň gullugy Ýoşiýa patyşanyň döwründe, takmynan miladydan öňki 627-nji ýylda başlandy. Reb Ýoşiýany, Ýahudadaky dindar patyşalaryň iň soňkusyny, ybadathanada golýazma tapylandan gysga wagt soň uly janlanma we Öz Sözüne gaýdyp gelmek üçin ulandy (2 Taryhlar 34:14-33). Bu ybadathanany we ýurdy ähli butparazlyklardan we erbet amallardan arassalamak döwründe boldy. Hudaýyň pikirlerine hakyky gaýdyp gelmek, kazylaryň döwründen bäri (2 Patyşalar 23:22) we pygamber Samueliň döwründen bäri (2 Taryhlar 35:18) hiç haçan bolmadyk ýagdaýda bolan Pasga baýramyny bellemekde has-da görkezildi. Şeýlelik bilen, Ýoşiýa patyşa Ýahuda we Benýamin arasynda görnükli dikeldiş döretdi, hatda Assur tarapyndan eýýäm ýesirlige alnan on taýpanyň galan bölegine hem täsir etdi, bu 1 Patyşalar 13:2-de öňünden aýdylypdy. Bu dindar patyşa Hudaýyň halkynyň köpüsini başlangyçda Musa arkaly beren zadyna yzyna getirdi.
Emma, Ýoşiýanyň ýolbaşçylygyndaky Hudaýyň kanunyna bu gaýdyp gelmek köplenç daşky zatlar bilen çäklenýärdi. Bular öz-özünden gowudy, mysal üçin butlary aýyrmak, ybadathanany arassalamak we onuň gullugyny dikeltmek – ýöne hemmeler Rebe hakyky toba bilen bütin ýürekden gaýdyp gelmediler. Uly janlanma bolup geçýän bolsa-da (2 Taryhlar 34-35), Ýeremiýa hakyky gynanç ýetmezçiligini gördi we bu zerurlygy çözdi (seret Ýeremiýa 7:1-15). Daşky zatlaryň tertipli bolmagy bilen kanagatlanmak, ýöne Hudaýyň öňünde dogry ruhy ýagdaý bolmazdan hemişe howp abanýar (2 Timoteos 3:5-i göz öňüne tutuň).
Çagyryş, taýýarlyk we wezipeler
Hudaý Ýeremiýany kyn gulluk üçin taýýarlady. Ony çagyran wagty Hudaý oňa Özüniň jogapkärdigini açyk görkezdi:
Men seni eneň garnynda ýaratmazdan ozal, seni tanadym; sen dogulmazdan ozal, seni mukaddes etdim; men seni milletlere pygamber edip belledim (Ýeremiýa 1:5 NKJV).
Geliň, bu nokatlary göz öňüne tutalyň:
- «Men seni ýaratdym» diýmek «Men seni küýzegär gap ýasany ýaly ýasadym» diýmegi aňladýar. Bu Hudaýyň gözegçiligini görkezýär (seret Zebur 139).
- «Men seni tanadym» Hudaýyň öňünden bilmegini, Ýeremiýa ene garnynda dörämezden ozal Onuň göz öňünde tutan gatnaşygyny aňladýar. Bu Hudaýyň Ýeremiýa üçin niýetini görkezýär, soňra Pawlus bilen bolşy ýaly (Galatýalylar 1:15).
- «Men seni mukaddes etdim» Hudaýyň Ýeremiýany Özü üçin, onuň durmuşy we gullugy üçin ýörite meýilnama bilen aýratyn edendigini aýdýar.
- «Men belledim...» diýmek Hudaýyň Ýeremiýany diňe Öz ýerdäki halkyna däl, eýsem ähli töwerekdäki milletlere hem Öz sözçüsi edip belländigini we gurandygyny aňladýar.
- Şonuň ýaly-da, Hudaýyň her bir imanly üçin meýilnamasy bar. Merhemet döwrüne degişli bolanlar üçin bu meýilnama «dünýäniň düýbi tutulmazdan ozal» başlanýar (Rimliler 8:29-30; Efesliler 1:4-5). Bir tarapdan bu pygamber barada okan zatlarymyzdan has haýran galdyryjydyr.
Ýeremiýa, Musa Hudaý ony çagyran wagty (Çykyş 3) käbir garşylyklaryny bildirdi. Ýöne Hudaýyň çagyran wagtynda ýetişen we tälim alan adam bolan Musadan tapawutlylykda, Ýeremiýa ýaş ýigitdi. Reb hiç hili bahana kabul etmeýär: «Men ýaş ýigit diýme» (Ýeremiýa 1:7). Hudaý Ýeremiýanyň nirä gitmelidigini we näme aýtmalydygyny ýönekeýje aýtdy. Ol oňa iberiljek adamlardan gorkmazlygy tabşyrdy, Özüniň onuň bilen boljakdygy we zerur bolsa ony halas etjekdigi barada owadan wada berdi. Soňra Hudaý elini uzadyp, Ýeremiýanyň agzyna degip, Öz sözlerini onuň agzyna salmak bilen bu wezipäni tassyklady (9-njy aýat). Şeýlelik bilen, Ol ony milletleriň we patyşalyklaryň üstünden belledi ýa-da tayynlady we bu wezipäni beýan etdi: «ýok etmek we ýykmak», «bozmak we ýykmak» we «gurmak we ekmek» (10-njy aýat). Hudaý aýrylmaly zatlary, Öz pikirlerine garşy gelýän zatlary aýyrýar, Özüniň öňe sürmek isleýän zatlaryny girizmek we gurmak üçin. Şonuň ýaly-da, Pawlus Täze Äht döwründe ekinçi we gurluşykçydy (1 Korinfliler 3). Bu gün biz täze düýp tutup bilmeýäris – we synanyşmaly hem däl. Ýöne Hudaý her bir imanlyny Öz gullugyna gatnaşmagyny, Öz tabşyrygyny ýerine ýetirmegini isleýär. Bu uly hormat we ägirt uly kynçylykdyr.
Hudaýyň çagyryşy tassyklanyldy
Hudaý Ýeremiýa görkezen iki görnüşi bilen Öz çagyryşyny tassyklady (1:11-16). Birinji görnüş bir şahady badam agajynyň – täze möwsümde ilkinji gülläp açýan agaç, Hudaýyň Öz Sözüni ýerine ýetirmek üçin synlap we çalt hereket etjekdigini görkezýär. Hudaý aýdan zadyny aňladýar we aňladýan zadyny aýdýar. Ol Öz sözleriniň ýerine ýetiriljekdigine göz ýetirer.
Ikinji görnüş bir gaýnap duran gazana degishlidi, ol günorta tarapa ýapgyt bolup durdy: Hudaýyň hökümi demirgazykdan Iýerusalime we Ýahuda, «ýurduň ähli ýaşaýjylaryna» (14-nji aýat) geljekdi. Bu iki görnüş 10-njy aýatyň birinji bölegini, Hudaýyň halkynyň arasynda we Onuň ýurdunda bolup geçen ähli erbetlikler sebäpli ýok edilmegi barada ýerine ýetirdi (16-njy aýat). Ýöne 10-njy aýatyň ikinji bölegi Ýeremiýanyň iň soňky wezipesi «gurmak we ekmek» barada. Munuň yzyndan Hudaýyň oňa beren tabşyrygy (1:17-19) gelýär, bu günki gün biziň üçin sapaklary öz içine alýar:
- «Biliňizi guşaklaň» (NASB) wezipe üçin taýýarlanmak diýmegi aňladýar.
- «Tur» diýmek galmak we işe başlamak diýmegi aňladýar.
- «Men saňa buýran ähli zady olara aýt» (NKJV) Onuň ähli milletler üçin habarydyr (5-nji aýat).
- Pygamber özüne ýaran sözleri saýlap alyp, galanlaryny unudyp bilmezdi. Ýok, «Men saňa buýran ähli zat» munuň üçin hiç hili ýer goýmaýar.
Hudaý Öz gullukçysyny ruhlandyrdy, ýöne şeýle-de duýdurdy: «Olaryň ýüzünden gorkma, ýogsa men seni olaryň öňünde gorkuzaryn» (17-nji aýat). Soňra Hudaý Ýeremiýany «berk galany, demir sütünini we bürünç diwarlary» bilen deňeşdirdi, Hudaýyň Öz pygamberi arkaly «bütin ýurda – Ýahudanyň patyşalaryna, onuň şazadalaryna, onuň ruhanylaryna we ýurduň halkyna» (1:18) beren dabaraly habaryny göz öňünde tutup. Ýeremiýanyň kitabynyň dowamynda bu kyn dört ýa-da bäş gat wezipäniň nähili ýerine ýetiriljekdigini öwrenýäris. Şeýle-de, ägirt uly garşylygyň boljakdygyny okaýarys. Muňa garamazdan, Hudaý ýeňiş wada berdi: «Çünki men seniň bilen ... seni halas etmek üçin» (19-njy aýat).
Ýeremiýa üçin kyn döwürler
Ýoşiýa patyşanyň öz inatkeşligi sebäpli, ýöne Hudaý tarapyndan rugsat berlen wagtyndan öňki ölümindan soň, Ýeremiýa Agylar kitabyny ýazdy. Bu 2 Taryhlar 35:25-de agzalýar. Käbirleri bu kitabyň ybadathananyň ýok edilmegi sebäpli ýazylandygyna ynanýarlar. Emma, bu waka takmynan ýigrimi ýyl soň boldy. Ýoşiýanyň ölümi Ýeremiýany bu agy aýdymlarynyň we gynanç aýdymlarynyň ýygyndysyny ýazmaga sebäp boldy, bular Rebiň ejirlerine degişli bolup bilýänligi sebäpli gaty täsirli.
Ýeremiýa Hudaý tarapyndan berlen gullugyny Ýoşiýanyň yzyndan gelen üç erbet patyşanyň döwründe Iýerusalimiň ýok edilmegine çenli dowam etdirdi (Ýeremiýa 1:3). Onuň döwründäki adamlaryň hiç haçan bolup bilmez öýden bu elhenç waka, olar toba etmekden ýüz öwrenleri üçin Ýeremiýa gaýtadan-gaýtadan öňünden aýdypdy. Pygamber durman, öz islegi bilen Müsüre gidenleriň arasynda gullugyny dowam etdirdi, ýöne ol ýerde-de olar diňlemediler (Ýeremiýa 41-44). Bu ynanmaýan galyndy Hudaýa däl-de, Müsüre ynanýardy.
Ýeremiýanyň gullugy we şu günki gün üçin ulanylyşy
Halkynyň köpüsi Babylyň ýesirligine alnandan soň hem, Ýeremiýa Hudaýyň pygamberi hökmünde dowam etdi. We öz islegine garşy Müsüre alnandan soň hem, ol boýun egmeýän galyndylara garşy şaýatlyk etmegini dowam etdirdi (Ýeremiýa 44). Ol Nebukadnezaryň olary ol ýerde-de yzarlajakdygyny görkezdi, sebäbi ol patyşa olaryň butparazlygy sebäpli Hudaýyň gullukçysy hökmünde olara garşy iberilipdi. Eger olar toba edip, Wada edilen ýurtda galan bolsalar, Hudaý olara gözegçilik ederdi we olary aman saklardy – ýöne olar Ýeremiýa arkaly gelen Hudaýyň görkezmelerini diňlemekden ýüz öwürdiler. Şeýle-de bolsa, Ýeremiýa ömrüniň ahyryna çenli pygamber hökmünde dowam etdi.
Köp adamlar bilen tanyşdyr Aglaýan Pygamber, meşhur Golland suratkeşi Rembrandt van Rynyň (1606-1669) suraty, ol Protestant Reformasiýasyndan takmynan bir asyr soň «Golland Altyn Asyrynda» ýaşapdy. Şol «altyn» ýyllar Ýoşiýanyň hökümdarlygy bilen deňeşdirilýär we onuň günleri daşky gaýdyp gelmek we abadançylyk bilen bellenişi ýaly, Rembrandtyň günlerinde-de şeýle boldy. Ykrar edýän Kilise taryhynda dürli pursatlarda şeýle ösüşler bolup geçipdi, birnäçe adamyň arasynda açyk janlanma olaryň töweregindäki jemgyýete oňyn täsir etdi. Adamlar Hudaýyň Sözü bilen görkezilen täze ugra boýun egdiler, ýöne ýürekde çuňňur üýtgeşme, toba ýa-da Hudaýa gaýdyp gelmek bolmazdan. Rebimize daşky tarapdan «hereketleri ýerine ýetirmek» we dil bilen gulluk etmek (2 Timoteos 3:1-5) Kiliseň jemgyýetçilik şaýatlygy hökmünde soňky günlerini, biziň ýaşaýan Laodikeýa günlerini hem häsiýetlendirýär (seret Ylham 3:14-22).
Ägirt uly kynçylyklar
Ýeremiýanyň gullugy şowsuz ýaly görünip biler, ýöne bu wepaly pygamber, käwagt şübhelenip we şikaýat edip bilse-de, ähli kynçylyklara, garşylyklara we hüjümlere garamazdan dowam etdi. Ol Rebiň adyndan gürlemegi nädip bes etmek isländigini, ýöne soňra Hudaýyň Sözüniň içinde ýanyp duran ot ýaly bolandygyny beýan etdi (Ýeremiýa 20:9). Başgaça aýdylanda, ol köp gezek janyna howp abanýan bolsa-da gürlemelidi. Hudaý üçin gürlemäge bu isleg Ýeremiýanyň Ýoşiýa patyşanyň döwründe golýazma tapylanda başdan geçiren şatlygy bilen baglanyşykly bolup biler. Şeýlelik bilen Hudaýyň Sözü onuň jany üçin iýmit we ýüregi üçin şatlykdy (15:16). Onuň meşhur bolmazlygyna we «üstünligiň» ýok ýaly görünmegine garamazdan, ol dowam etdi. Bu günki gün biziň üçin nähili görelde!
Beýleki hakyky yzarlaýjylar Daniýel we onuň dostlarydyr, olar Ýoşiýanyň ölüminden gysga wagt soň Işaýa patyşa Hezekiýa öňünden aýdyşy ýaly Babylyna alnyp gidildi (Işaýa 39:5-7). Ýeremiýanyň kätibi Baruh, pygamber ýaly kynçylyklary başdan geçiren bolsa-da, wepaly yzarlaýjynyň başga bir mysalydyr (Ýeremiýa 45:1-5).
Ýeremiýanyň durmuşy beýikliklerden we pesliklerden ybaratdy, bir tarapdan Reb bilen gatnaşykdan lezzet alýardy, beýleki tarapdan bolsa duçar bolan ägirt uly garşylyk sebäpli öz wezipesini doly taşlamak isleýärdi. Mundan başga-da, pygamber diňe adamlary toba etmäge çagyrman, eýsem özüni hem pes tutdy, şahsy taýdan. Ol Rebe ýakyn ýaşady we adamlaryň ýagdaýyny özüniňki hasaplady, Hudaýyň öňündäki günäleri bilen özüni deňeşdirdi, ýöne ol şahsy taýdan şol günälerden azatdy.
Eý Reb, günälerimiz bize garşy şaýatlyk etse-de, muny Seniň adyň üçin et; çünki biziň yza gaýdyşlarymyz köp, biz Saňa garşy günä etdik (Ýeremiýa 14:7).
Umuman, Ýeremiýa käwagt Rebe bolan wepalylygynda yza gaýtsa-da, imanynda hakyky galdy. Günler gaty kyn boldy, esasanam Ýeremiýanyň ruhy täsiriniň diňe birnäçe ýolbaşçy tarapyndan kabul edilendigini göz öňünde tutsak. Muňa garamazdan, şol birnäçe adam köp başgalara täsir etdi.
Şu günki gün üçin sapaklar
Bu zatlaryň hemmesi biziň öwrenmegimiz we ruhlanmagymyz üçin ýazyldy (Rimliler 15:4; 1 Korinfliler 10:11). Hudaýyň Ýeremiýa arkaly adamlara gaýtadan-gaýtadan toba etmäge çagyrmagy olaryň Oňa bolan jogapkärçiligini we hasabatlylygyny nygtaýar. Hudaýyň tarapyndan, Öz terbiýe beriş hereketlerinde, Ol hökümdardyr – hiç kim Oňa garşy çykyp bilmez – höküm iberende (Ýeremiýa 24:5,9) ýa-da toba etdirýän wagty. Bu Ýeremiýa tarapyndan ösdürilen tema:
Men olara Meni tanamak üçin ýürek bererin, Meniň Ýehowadygymy bilerler; we olar Meniň halkym bolar, we men olaryň Hudaýy bolaryn: çünki olar bütin ýürekleri bilen Maňa gaýdyp gelerler (Ýeremiýa 24:7 JND).
Beýleki tarapdan,
We siz Meni gözläp taparsyňyz, Meni bütin ýüregiňiz bilen gözlän wagtyňyz (Ýeremiýa 29:13)
halkyň jogapkärçilik tarapyny görkezýär. Pygamber Ýeremiýa adamlaryň ýagdaýy bilen we toba etmegiň zerurlygy bilen özüni deňeşdirdi (14:7), olaryň erbetligini (7:24-28) we ýürekleriniň gatylygyny (17:1-6, 9) çözende. Stefan has soňra şonuň ýaly hereket etdi (Resullaryň Işleri 7:51-53), onuň dogasy Tarsusly Şawulyň imana gelmegi bilen jogaplandy. Şonuň ýaly-da, Ýeremiýa yzyna gaýdyp, Hudaýa ynanýan bir galyndyny gözleýärdi (Ýeremiýa 17:7-8). Munuň bolmagy üçin, şonda ýa-da häzir, Hudaýyň işi zerurdyr (10-njy aýat) hökümde we yzyna getirmekde – hakyky toba syry.
Ýeremiýanyň çagyryşyndan ömrüniň ahyryna çenli takmynan elli ýyllyk döwri öz içine alýar. Şol döwürdäki ýazgylary dürli ýollar bilen bölünişdirilip bilner we Ýeremiýa kitabynyň gurluşyny berk düşünmek gaty kyn. Emma, gaty açyk bolan zat, onuň Hudaýyň halkyny toba etmäge we ýollaryny üýtgetmäge çagyrmak baradaky habarydyr. Şol açyk habar pygamberiň dini, syýasy we jemgyýetçilik ýolbaşçylary tarapyndan garşylyk görmeginiň sebäbidir. Ýeremiýa Ýahuda we Iýerusalime ýüzlenip, olary toba etmäge we Hudaýyň Nebukadnezar patyşa arkaly getirejek jezasyna boýun egmäge çagyryp köp bap ýazdy. Ol şeýle-de butparaz milletlere jikme-jik ýüzlenip, olary Babylyň Patyşasyna boýun egmäge çagyrdy.
«Günä gurbanyny iýmek»
Bu Hudaýyň halkynyň şowsuzlyklary bilen özüňi deňeşdirmek we olaryň ýagdaýyny Hudaýyň öňünde özümizinki ýaly ykrar etmek diýmegi aňladýar. Ýeremiýa muny etdi, we biz Işaýany, Ezekieli, Daniýeli, Ezrany we Nehemiýany hem ýatlap bileris. Bu dindar adamlar, dürli ýollar bilen we dürli sözler we hereketler bilen, öz halkynyň şowsuzlyklary bilen özlerini deňeşdirdiler, hatda «Men günä etdim» diýýän derejä çenli. Täze Ähtde Hudaýyň gullukçylary şol bir garaýşy görkezdiler.
Haçda üç sagat garaňkylyk döwründe Reb Özü, doly günäsyz bolsa-da, Öz halkynyň günäsi/günäleri bilen biziň Ornumyzda we günä gurbany hökmünde özüni deňeşdirdi (2 Korinfliler 5:21). Bu soňky nokat biziň hiç haçan edip bilmejek zadymyzdyr – we Hudaý bizden şol ýeri eýelemegi soramaýar. Ýöne biz Hudaýyň halky we olaryň şowsuzlygy bilen ahlaky manyda özümizi deňeşdirmelidiris, ony özümizinki etmelidiris. Bu manyda biz Mesihyň ýerine ýetiren işiniň esasynda günä gurbanlygyny iýip bileris we iýmelidiris. Biz oňa hiç zat goşmaýarys, ýöne biz Ýeremiýanyň dogada mysalyna eýerýäris: «Biz Saňa garşy günä etdik» (14:7), we Daniýeliň: «Biz günä etdik» (Daniýel 9:5), hatda olar şahsy taýdan şol günälerden azat we hatda günäsyz bolsalar-da.
Bu gün biziň mukaddes, adalatly we söýgüli Hudaýymyzyň öňünde utanç bilen başymyzy egmegimiz zerurdyr. Biz Kilise taryhynda, esasanam biziň günlerimizde bolup geçen ägirt uly şowsuzlygyň hemmesiň bir bölegi. Özümizi goramazdan ýa-da bahana tapmazdan pespäl bolalyň. Rebimiz Isa Mesihe üns bereliň, Başa berk ýapyşalyň (Koloseliler 2:19) we Ondan zerur bolan zatlary alalyň (1:28). Biz diňe Hudaýyň pikirlerini dogry düşünmek däl, eýsem Hudaýyň we adamyň öňünde dogry garaýyş hem zerur (mysal üçin Efesliler 4:1-6 seret). Reb bize kömek etsin!
SOŇKY BELLIKLER
- Musa Hudaýyň sözçüsi bolmak manysynda pygamberdi we ol Musanyň Bäş Kitabynda düýp tutdy. Soňky gürleýän we ýazýan pygamberler Hudaý tarapyndan Öz halkyny toba etmäge we şol düýbe gaýdyp gelmäge çagyrmak üçin iberildi, Ýeremiýa hem şeýle etdi.
- Bu kontekstde «Rebiň sözi» jümlesiniň Ýeremiýa kitabynda 49 (7x7) gezek (Ýewreýçe tekst) duş gelmegi geň galdyryjydyr. Ýedi dolulygy aňladýar.
- Şonuň ýaly-da, biz Kilise döwrüniň başlangyjynda Hudaýyň beren zadyna, Onuň muny etmäge ygtyýar beren resullary tarapyndan gurlan düýbe berk ýapyşmalydyrys. Biz Resullaryň Işlerinde beýan edilen şertleri üýtgedip bilmeýäris, ýöne hakyky ýeňijileriň ilkinji söýgüsi bilen Hudaýyň bir gezek hemişelik guran ýörelgelerine berk ýapyşmalydyrys (Ýahuda 1:3).
- 11-12-nji aýatlar söz oýnuny aňladýar: «badam» Ýewreýçe «şaked» bolup, «synlamak» diýmegi aňladýar. 12-nji aýatda «taýýar» (NKJV) Ýewreýçe «şoked» bolup, «synlaýjy, synlaýan» diýmegi aňladýar.
- Mukaddes Ýazgylarda demirgazyk höküm bilen baglanyşyklydyr.
- Onuň wezipeleriniň kynçylygy Ýeremiýanyň öýlenip bilmezligi (Ýeremiýa 16:2) we toýlara ýa-da jaýlanyş dabaralaryna gatnaşmaga rugsat berilmezligi (16:5,8) bilen düşündirilip bilner. Ol köplenç janyna howp salýardy, ýöne Reb Öz wadasyna laýyklykda ony hemişe goraýardy (1:19).
- Muny etmegiň bir ýoly Ýeremiýanyň ýerine ýetirmeli bolan on simwoliki hereketine eýermekdir. Başga bir ýoly bolsa şygyr we proza mazmunyny, ýa-da bir tarapdan Ysraýyla, beýleki tarapdan milletlere berlen nutuklary deňeşdirmekdir.
- Hudaýyň terbiýesine boýun egenler we ýesirlige iberilenler gowy, ýokary hilli injirler bilen deňeşdirilýär. Aman galanlar we Ýahuda we Iýerusalimde galanlar Babylyna alnyp gidilenlerden has gowudygyny öwünýärdiler. Emma, bu ikinji topar Ýeremiýa 24-de erbet injirler bilen görkezilýär. Şol bap toba etmegiň zerurlygy barada hem gürleýär.
