Akyldarlygyň Iki Kesgitlemesi
Süleýmanyň tymsallarynyň esasy temasy bolan akyldarlygyň iki kesgitlemesi bar. Birinjiden, ol diňe bir kellesindäki bilim däl, eýsem, ýagşylygy we ýamanlygy Hudaý tarapyndan yşyklandyrylan düşünjedir. Süleýmanyň tymsallarynda akyldarlygyň ýamanlyk bilen garşylykly goýulmagy, ahlak we ruhy häsiýetiň göz öňünde tutulýandygyny görkezýär. Köne Ähtde akyldarlyk köplenç diňe bir ussatlygy ýa-da dogry pikiri aňladýar. Süleýmanyň tymsallary akyllylygyň gymmatyny artdyrýan ahlak häsiýetini goşýar.
Süleýmanyň tymsallarynda Süleýman Hudaýy hakykatdan-da tanaýan adamyň ýüregini suratlandyrmak üçin "akyldarlyk", "bilim" we "düşünje" ýaly sözleri çalşyp ulanýar. "Akylsyz" sözi (Süleýmanyň tymsallarynda 18 gezek duş gelýär) akyl taýdan ýetmezçiligi bolan adamy däl-de, eýsem, Hudaýy öz pikirlerinden we meýilnamalaryndan daşda goýýan, öz hereketleriniň Oňa ýaraýandygyny ýa-da ýaramaýandygyny ähmiýet bermeýän adamy aňladýar. Munuň tersine, "akyllylar" ýokary bilimli adamlar däl-de, eýsem, Hudaýy öz durmuşlarynda birinji orunda goýmaga çalyşýanlardyr. Olar Hudaýa ynanýarlar we Onuň dogrulygy bilen örtülendirler. Akyllylar (imanlylar) we akylsyzlar (ynanmaýanlar) Süleýmanyň tymsallarynyň köpüsiniň mowzugydyr.
Ikinji kesgitleme bolsa, akyldarlyk zatlary bilmek we zatlary Hudaýyň nukdaýnazaryndan görmekdir. Akyldarlyk Rebbi şahsy taýdan tejribeli bilmekdir. Akyldarlyk Hudaýyň söýýän zadyny – mukaddesligi söýmek we Hudaýyň ýigrenýän zadyny – günäni ýigrenmekdir.
Süleýmanyň tymsallaryny düşündirmek üçin ýörelgeler
Süleýmanyň tymsallaryny düşündirmek üçin üç sany möhüm ýörelge bar. Birinjiden, tymsallar diňe bir dünýewi nakyllar däl, eýsem, Rebden gelen görkezmelerdir. Süleýmanyň tymsallarynda Rebbiň adynyň 86 gezek duş gelmegi tötänlik däl. Ikinjiden, "akyldarlyk" sözi dogrulyk ýa-da mukaddeslik hökmünde düşündirilip bilner, bu Hudaýy hakykatdan-da tanaýan adamyň ýüregini suratlandyrýar. "Akylsyz" sözi halas bolmadyklaryň ýamanlygy hökmünde düşündirilip bilner. Üçünjiden, käwagt akyldarlyk şahslandyrylýar. Mysal üçin, Süleýmanyň tymsallary 8-de akyldarlyk ylahy Şahs, biziň Rebbimizdir.
Akyldarlygyň Başlangyjy
“Rebden gorkmak bilimiň başlangyjydyr... Rebden gorkmak akyldarlygyň başlangyjydyr” (Süleýmanyň tymsallary 1:7; 9:10 NKJV).
Bu aýatlar tutuş kitabyň esasy temasydyr: Rebden gorkmak akyldarlygyň köküdir. "Gorkmak" sözi hormat goýmak manysyny berýär; ol Süleýmanyň tymsallarynda 14 gezek agzalýar. Häzirki döwürde gaty ýetmezçilik edýän çaga ýaly hormat goýmak bilimiň başlangyjydyr. Rebden gorkmazdan hakyky bilim ýokdur. Ol Ony ykrar etmek, söýmek we sežde etmek, Onuň açyşyna iman bilen baş egmek we Ony ähli zatdan ýokarda goýmak manysyny berýär. Akylsyzlar akyldarlygy we görkezmäni ýigrenýärler; olar bu dünýäniň pelsepelerini yzarlaýarlar.
Akyldarlyk, Esasy Zat
“Akyldarlyk esasy zatdyr; şonuň üçin akyldarlygy gazan. We ähli gazanýan zadyňda düşünje gazan” (Süleýmanyň tymsallary 4:7).
Süleýman oglyny, okyjyny, Akyldarlyk şahsynyň (Süleýmanyň tymsallary 1:20) görkezmesine gulak asmaga, ýagny Rebbiň görkezmesine gulak asmaga we mukaddeslik durmuşy bolan akyldarlyk ýolundan ýöremäge gaýtadan-gaýtadan çagyrýar. Bu çagyryş Süleýmanyň tymsallarynyň ilkinji dokuz babynda gaýtalanýar, olar esasan akylly adamyň kimdigini – Hudaýdan gorkýan adamy, Täze Ähtdäki mesihçini suratlandyrýar. Bu gaýtalanmanyň sebäbi näme? Süleýman akyllylyk bilen gündelik hereketler baradaky çagyryşlaryň ýüregi Hudaý bilen dogry bolmadyk adam üçin manysyzdygyny bilýär. Şonuň üçin onuň öwredilmäge açyk garaýyş üçin yzygiderli çagyryşy "diňle", "kabul et", "gözle", "unutma" we "üns ber" ýaly sözler bilen görkezilýär.
Akyldarlyk Hudaýyň ýaradylyşdaky usulydy.
“Reb akyldarlyk bilen ýeri esaslandyrdy; düşünje bilen asmanlary berkitdi; Onuň bilimi bilen çuňluklar ýaryldy, we bulutlar çyg düşürýär” (Süleýmanyň tymsallary 3:19-20).
Hudaýyň ýaradyjylyk işi gaty gowudy (Gelip çykyş 1:31). Akyldarlygyň barlygy ähli ýaradylyşdan öň bardy. Akyldarlyk ýeri esaslandyran we asmanlary berkitýän garaşsyz ýaradyjy güýç hökmünde görülýär. Elbetde, bu Reb Isa salgylanýar.
Akyldarlygyň Gymmaty
Süleýmanyň tymsallary akyldarlygyň gymmatynyň ýokdugyny öwredýär. Bu akyldarlygyň altyndan, kümüşden we gymmat bahaly daşlardan has gowudygyny öwredýän aýatlar bilen subut edilýär.
“Eger ony kümüş ýaly gözleseň, we gizlin hazynalar ýaly agtarsaň; onda Rebden gorkmagy düşünersiň, we Hudaýyň bilimini taparsyň” (Süleýmanyň tymsallary 2:4-5). “Çünki onuň girdejileri kümüşiň peýdasyndan, we onuň gazanjy arassa altyndan has gowudyr. Ol ýakutlardan has gymmatlydyr, we isläp biljek ähli zatlaryň oňa deňeşdirilip bilinmez” (Süleýmanyň tymsallary 3:14-15).
Bu dünýäniň harytlary gowy bolup biler, ýöne olar adama häzir ýa-da ebedilikde many berip bilmez. Akyldarlyk baýlyklar we hormat bilen birlikde ýaşaýyş sowgadyny berip biler. Onuň ýollary parahatçylyk ýollarydyr, Hudaýa bagly durmuş üçin iň ýokary sylagdyr (Filipililer 4:6-7).
“Çünki akyldarlyk ýakutlardan has gowudyr, we isläp biljek ähli zatlaryň oňa deňeşdirilip bilinmez... Meniň miwäm altyndan, heý-de, arassa altyndan has gowudyr, we meniň girdejim saýlama kümüşden has gowudyr” (Süleýmanyň tymsallary 8:11,19). “Akyldarlygy altyndan has gowy gazanmak! We düşünje gazanmak kümüşden saýlanmalydyr” (Süleýmanyň tymsallary 16:16). “Akyldarlygy gazanýan öz janyny söýýär; Düşünjäni saklaýan ýagşylyk tapar” (Süleýmanyň tymsallary 19:8).
3:13-18-nji bapda akyldarlygyň deňsiz-taýsyz gymmatyny suratlandyrmak üçin üç sany surat görkezilýär. Birinjiden:
“Akyldarlygy tapýan adam bagtlydyr, we düşünje gazanýan adam bagtlydyr; Çünki onuň girdejileri kümüşiň peýdasyndan, we onuň gazanjy arassa altyndan has gowudyr. Ol ýakutlardan has gymmatlydyr” (Süleýmanyň tymsallary 3:13-15).
Akyldarlygy tapýan adam nähili bagtly! Onuň ýagdaýy kümüş, altyn ýa-da ýakut tapan adamyňkydan has ýokarydyr. Ikinjiden:
“Onuň sag elinde günleriň uzynlygy, çep elinde baýlyklar we hormat bar” (Süleýmanyň tymsallary 3:16).
Uzyn ömür, baýlyklar we hormat gymmatly akyldarlygyň sylaglarydyr (Süleýmanyň tymsallary 3:2). Üçünjiden,
“Ol ony tutýanlar üçin ýaşaýyş agajydyr, we ony saklaýanlaryň hemmesi bagtlydyr” (Süleýmanyň tymsallary 3:18).
Ýaşaýyş agajy Gelip çykyş 2:9 we 3:22-de agzalýar we adamyň ilkinji synagda ýeňiş gazanan ýagdaýynda öz maksadyna hyzmat ederdi. Onuň barlygy Hudaýyň adam üçin ýeterlik üpjünçilik edendigini görkezýär. Ol Mukaddes Kitapda Ylham 2:7; 22:2-e çenli gaýtadan agzalmaýar, ol ýerde ol asmanyň ýaşaýjylary üçin miwe berer.
Akyldarlygyň Dokuz Sylagy
Akyldarlyk köp hormatlary berýär.
“Oglum, ataňyň görkezmesine gulak as, we ejeň kanunyny terk etme; Çünki olar seniň kelläňde owadan bezeg, we boýnuňda zynjyr bolar” (Süleýmanyň tymsallary 1:8-9). “Ony ýokary galdyr, we ol saňa hormat getirer. Ol seniň kelläňe merhemet bezegini goýar; şöhrat täjini saňa berer” (Süleýmanyň tymsallary 4:8-9).
Akyldarlyk bu buýruklarda şahslandyrylýar: “Akyldarlygy gazan! Düşünje gazan!” (Süleýmanyň tymsallary 4:5); “Ony terk etme... ony söý” (Süleýmanyň tymsallary 4:6); “Ony ýokary galdyr... ony gujakla” (Süleýmanyň tymsallary 4:8).
Akyldarlyk düşünje berýär we adamy ahlaksyzlykdan goraýar.
“Akyldarlyk seniň ýüregiňe girende, we bilim seniň janyňa ýakymly bolanda, paýhas seni gorar; düşünje seni saklar, seni ýamanlyk ýolundan, ters zatlary gürleýän adamdan halas etmek üçin... seni ahlaksyz aýaldan, sözleri bilen ýaranjaňlyk edýän azdyryjydan halas etmek üçin” (Süleýmanyň tymsallary 2:10-12,16).
Akyldarlyk adama girende, ol dogrulygy, adalaty, deňligi we her bir ýagşy ýoly düşüner. Bu akyldarlygyň akyla girip, janda garşylanylandygy üçindir. Bu adam indi paýhas we düşünje bilen goralýar. Paýhas hakykaty ýoýýanlara garşy goragdyr. Goraglyk adamy jyns günäsinden hem saklar; ýaman aýal sözleri bilen ýaranjaňlyk edýän ahlaksyz azdyryjydyr.
Akyldarlyk ýol görkezýär
(Süleýmanyň tymsallary 2:10-22), otrisatel taýdan,
“seni ýamanlyk ýolundan halas etmek üçin” (Süleýmanyň tymsallary 2:12),
we pozitiw taýdan,
“şonuň üçin sen ýagşylyk ýolundan ýörärsiň” (Süleýmanyň tymsallary 2:20).
Ýüregi akyldarlyk bilen doldurylan we jany bilimi söýýän adam üçin (Süleýmanyň tymsallary 2:10), paýhas gorag, düşünje bolsa goraýjy bolar (Süleýmanyň tymsallary 2:11). Halas bolmak ters adamlardan (Süleýmanyň tymsallary 2:12-15) we azdyryjy aýallardan (Süleýmanyň tymsallary 2:16-19).
Akyldarlyk täzelenme, saglyk we janlylyk berýär.
“Ol seniň teniňe saglyk, we süňkleriňe güýç bolar” (Süleýmanyň tymsallary 3:8).
Akyldarlyk uzyn ömür, baýlyklar, hormat, lezzet we parahatçylyk berýär.
“Onuň sag elinde günleriň uzynlygy, çep elinde baýlyklar we hormat bar. Onuň ýollary ýakymlylyk ýollarydyr, we ähli ýollary parahatçylykdyr” (Süleýmanyň tymsallary 3:16-17; 9:11).
Akyldarlyk abadançylyk getirýär
(Süleýmanyň tymsallary 3:1-10), bu köp görnüşde bolýar: uzyn ömür (Süleýmanyň tymsallary 3:2,16), ýagşylyk we gowy at (Süleýmanyň tymsallary 3:4), dogry ýollar (Süleýmanyň tymsallary 3:6), saglyk we güýç (Süleýmanyň tymsallary 3:8), baýlyk we üpjünçilik (Süleýmanyň tymsallary 3:9-10). Bular göni we göçme manyda düşündirilip bilner. Näçe ölçeg gazanylsa-da, ol diňe akyldarlyk (dogrulyk) goralanda gazanylýar.
“Rebbi öz emlägiň bilen, we ähli girdejiňiň ilkinji miweleri bilen hormatla; şonuň üçin seniň ambarlaryň doly bolar, we seniň çelekleriň täze şerap bilen joşar” (Süleýmanyň tymsallary 3:9-10).
Akyldarlyk howpsuzlyk getirýär.
“Oglum, olary (akyldarlygy we paýhasy) gözleriňden aýyrma – sagdyn akyldarlygy we paýhasy sakla” (Süleýmanyň tymsallary 3:21).
Indiki aýatlar akyldarlygy goramak üçin bil baglap biljek howpsuzlyk görnüşlerini görkezýär. "Şonuň üçin", "onda", "haçan-da" we "çünki" sözleri käbir setirleri girizýär.
“Olar seniň janyňa ýaşaýyş we boýnuňa merhemet bolar. Onda sen ýoluňda howpsuz ýörärsiň, we aýagyň büdremez. Haçan-da ýatanyňda, gorkmarsyň; heý-de, ýatanyňda ukyň süýji bolar” (Süleýmanyň tymsallary 3:22-24). “Çünki Reb seniň ynamyň bolar, we aýagyňy tutulmakdan saklar” (Süleýmanyň tymsallary 3:26).
Akyldarlyk dogry ýollary görkezýär
(Süleýmanyň tymsallary 4:10-19).
“Men saňa akyldarlyk ýolunda öwretdim; Men seni dogry ýollardan ýöretdim. Haçan-da ýöräniňde, ädimleriň päsgelçilik görmez, we haçan-da ylganyňda, büdremezsiň” (Süleýmanyň tymsallary 4:11-12).
Mesihçiniň dogry ýollardan ýöremekden, büdrememekden uly zerurlygy ýokdur. Süleýman ýamanlyk ýollaryndan ýöreýänleriň büdrejekdigini duýdurýar (Süleýmanyň tymsallary 4:14-17,19).
“Emma dogrularyň ýoly ýagty Gün ýalydyr, ol kämil güne çenli has ýagty şöhle saçýar” (Süleýmanyň tymsallary 4:18).
Akyldarlyk Hudaýyň ýagşylygyny getirýär.
“Çünki meni tapýan her kim ýaşaýyş tapýar, we Rebden ýagşylyk gazanýar” (Süleýmanyň tymsallary 8:35).
Akyldarlygyň Jyns Baradaky Maslahaty
(Süleýmanyň tymsallary 5:1-23). Bäşinji bap şeýle başlaýar:
“Oglum, meniň akyldarlygyma üns ber; gulagyňy meniň düşünjeme ber” (Süleýmanyň tymsallary 5:1),
iki bölekden ybaratdyr. Birinjisi, 1-14-nji aýatlar, okyja ahlaksyz aýaldan we günäkär höweslerden gaça durmagy maslahat berýär. Bu göni manysyndaky zynadan we onuň bilen baglanyşykly ruhy zynadan – Ýehowa sežde etmekden butlara sežde etmäge ýüz öwürmekden duýduryşdyr. Ýaş ýigit ahlaksyz aýal bilen gatnaşyk etmegiň ajy netijelerinden duýdurylýar. Günäkär höwesiň elhenç netijeleri aýdyň suratlandyrylýar:
“Emma soňunda ol ýowşan ýaly ajydyr... onuň aýaklary ölüme barýar, onuň ädimleri dowzahy tutýar... We sen soňunda aglarsyň, haçan-da seniň teniň we bedeniň sarp edilende” (Süleýmanyň tymsallary 5:4-5,11).
Ikinji bölek, 15-23-nji aýatlar, arassa durmuşy suratlandyrýar. Bu ýerde biz maşgala durmuşynda nika wepalylygy we hakyky söýgi barada süýji ündewi we suratyny görýäris. Süleýman öz aýaly bilen jyns gatnaşygynyň şatlyklaryny aýdyň suratlandyrmak bilen wepalylygy höweslendirýär.
“Ýaşlygyň aýalyň bilen şatlan... Onuň döşleri seni hemişe kanagatlandyrsyn; we hemişe onuň söýgüsi bilen mest bol” (Süleýmanyň tymsallary 5:18-19).
Biz Süleýmanyň tymsallarynda Mesihy görýärismi?
Mesih tutuş Mukaddes Kitabyň temasydyr. Süleýmanyň tymsallarynyň Mesih bilen baglanyşygy ýüzündäki görünýäninden has çuňdur. Süleýmanyň tymsallary 1:20 Mesihy öňünden görkezýär:
“Akyldarlyk daşarda gaty ses bilen gygyrýar.”
Isa Mesih "ýönekeýlere" (Süleýmanyň tymsallary 1:22) yzygiderli gygyryp, azap çekýär. Ol şeýle diýýän adamdyr:
“Elbetde, men ruhumy siziň üstüňize dökerin. Çünki men çagyrdym, we siz ret etdiňiz. Men elimi uzatdym, we hiç kim üns bermedi” (Süleýmanyň tymsallary 1:23-24).
Süleýmanyň tymsallary 1:23-26-da alty gezek gaýtalanýan "Men" sözi Mesihy we Onuň gullugyny aňladýar. Ol Süleýmanyň tymsallary 23:11-däki Halasgärdir –
“Çünki olaryň Halasgäri güýçlüdir.”
Emma Mesihy görmek üçin iň gowy ýer Süleýmanyň tymsallary 8-dir, ol ýerde Akyldarlyk özüni söýýänleri söýýän, baýlyklara we hormata eýe bolan (Süleýmanyň tymsallary 8:17-18) Şahsdygy aýdyň we düşnüklidir. Akyldarlyk ylahy Şahsdygy bu aýatlar bilen subut edilýär:
“Men arkaly patyşalar höküm sürýärler, we hökümdarlar adalaty buýurýarlar. Men arkaly şazadalar höküm sürýärler, we asyllylar, ýeriň ähli kazylary” (Süleýmanyň tymsallary 8:15-16).
Süleýmanyň tymsallary 8:22-31-däki beýik açyş bu Şahsyň biziň mübärek Rebbimizdigine hiç hili şübhe goýmaýar. Bu pasajda köp gaýtalanýan "Men" sözi Hudaýyň Oglundan başga hiç kime degişli däldir:
“Men ebedilikden bäri esaslandyryldym... Daglar ýerleşmezden öň, depelerden öň, men dünýä geldim” (Süleýmanyň tymsallary 8:23,25).
We şol bir pasajda köp gaýtalanýan "Ol" sözi Hudaý Ata degişlidir:
“Ol asmanlary taýýarlanynda, men şol ýerde boldum... Ol ýokardaky bulutlary berkitende, ol çuňluklaryň çeşmelerini güýçlendirende... Onda men Onuň ýanynda ussat ussa hökmünde boldum” (Süleýmanyň tymsallary 8:27-30).
We Onuň ady mübärek bolsun, Onuň
“şatlygy adam ogullary bilen boldy” (Süleýmanyň tymsallary 8:31).
Sen bu mübärek Şahsy tapdyňmy? Ol seniň şahsy Halasgäriň we Rebbimi? Eger sen Ony tapan bolsaň, sen ebedi ýaşaýyş tapdyň we Rebden ýagşylyk gazandyň (Süleýmanyň tymsallary 8:35). Emma eger sen Ony entek tapan bolsaň, sen öz janyňa ýalňyşlyk edýärsiň we
“ölümi söýýärsiň” (Süleýmanyň tymsallary 8:36).
We bu akylsyzlyk! Men seniň häzir ýüregiňi açyp, saňa ýaşaýyş we parahatçylyk berip biljek, we seni dogrulyk dony bilen geýdirip biljek bu mübärek Şahsy kabul etmegiňi dileýärin. Ol seni Hudaýyň gazabyndan halas edip biljek ýeke-täk Şahsdyr,
“ebedilik garaňkylygyň garaňkylygyndan” (Ýahuda 13),
ikinji ölümden, ebedi betbagtlykdan we ot kölünden.
