AMOS: Hudaýyň yzygiderli häsiýeti
Siziň pikiriňizçe Hudaý nähili? Şübhesiz, hemmämiziň Hudaý barada Mukaddes Kitapdaky sözler bilen baglanyşykly belli bir akyl suratlarymyz bar. Amos pygamberligi bu babatda gyzykly ýoly geçýär. Hudaý ilki gazaply we hökümde kesgitli ýolbars hökmünde görünýär. Ýöne bu kitabyň soňky suraty Hudaýy öz halkyny öz ýerinde mähirli ornaşdyrýan ekinçi hökmünde görkezýär. Iki surat hem yzygiderli adalatly we rehimdar Hudaýa degişlidir.
Amos Işaýa, Hoşea we Ýunus pygamberleriň döwürdeşidi. Ol Ýahudanyň Uzziah (ýa-da Azariah) patyşasynyň we Ysraýylyň Ieroboam 2 patyşasynyň döwründe pygamberlik etdi. Uzziah umuman wepaly bolsa-da, Ieroboam (Ysraýylyň ähli patyşalary ýaly) Rebbiň gözünde ýamanlyk etdi, ýöne onuň hökümdarlygy maddy abadançylyk getirdi (2 Patyşalar 14:25-28). Amos esasan bu döwürde wepasyz Ysraýyla ýüzlendi, şonda köp adam şahsy emläk toplap, ýöne Hudaýa baý däldi. Geliň, Amosyň gysgaça beýanyna we onuň bize berýän sapaklaryna seredeliň.
Giňişleýin aýdylanda, bu pygamberlik kitabynyň iki bölümi Amosyň beýanatlaryny (Amos 1-6) we onuň görnüşlerini (7-9) öz içine alýar. Reb Amosyň beýanatlaryny başlamak üçin ýolbars ýaly gygyrýar: «Ol Iýerusalimden sesini çykarýar ... we Karmeliň depesi gurýar» (1:2 NKJV). Karmel dagy Ysraýyl patyşalygynyň demirgazyk-günbatar kenarynda, Jelile deňziniň şol bir giňişliginde ýerleşýär, şonuň üçin bu surat Rebbiň hökümleriniň ähli Ysraýyl boýunça ýanmagyny görkezýär.
Höküm beýanatlary
Hudaýyň adalaty ähliumumydyr, şonuň üçin Ol ýakyn alty milletiň (1:3-2:3) we soňra Ýahudanyň günälerini (2:4-5) görmezlikden gelmeýär. Her bir ýagdaýda Reb olara garşy Öz höküminiň oduny ibermegi wada berýär. Gaýtalanýan «üç günä üçin, we dört günä üçin» jümlesi ýamanlyga bolan yzygiderli meýli görkezýär; mundan başga-da, Reb her milletiň aýratyn zorluk ýa-da adalatsyzlyk günälerini atlandyrýar. Biz köplenç ýalňyşlygyň ilkinji alamatynda çykýarys, ýöne Reb ýamanlygyň wagtyň geçmegi bilen ösmegine rugsat berýär. Netijede, Ol hereket edende, Onuň ýollarynyň dogrydygy aýdyňdyr, çünki adalatsyzlyk doly doldurylýar (Barlyk 15:16; 1 Selanikliler 2:16).
Soňra Ysraýyla garşy beýanatlar başlaýar (2:6-12). Hudaý olaryň açgözlügi, ahlaksyzlygy we butparazlygy barada jikme-jik gürleýär. Geçmişde Reb olary Kenandaky Amorlylardan we gul bolanlarynda Müsürlilerden halas edipdi. Ol olaryň käbirini pygamber, käbirini bolsa Nazir edipdi, olara Özüne bagyşlanmak hormatyny beripdi. Ýöne halk Onuň yzyna düşmäge gyzyklanmaýardy.
Şonuň üçin Ol hökümiň gelýändigini beýan edýär (2:13-3:15), ýene-de ýolbars ýaly gazaplylygy nygtaýar. Ilki bilen, şeýle soragy öz içine alýan ritoriki soraglaryň bir topary bar: «Ýolbars tokaýda gygyrarmy, eger onuň awy ýok bolsa?» Soraglar täsirli tamamlanýar: «Eger bir şäherde betbagtçylyk bolsa, Reb ony etmedikmi?» (3:4,6). Betbagtçylyklar hemişe Rebbiň aýratyn hökümleri bolmasa-da (Luka 13:15), biz olara duş gelende ýüregimizi barlamaly. Bu Ysraýylyň pikiri bolmalydy, ýöne Rebbiň duýduryşlaryna garamazdan olar jogap bermediler. Geljek hökümde halkyň bir bölegi goralardy, ýöne şeýle az bolardy welin, ol «çopanyň ýolbarsyň agzyndan iki (goýnuň) aýagyny ýa-da gulagynyň bir bölegini alýan ýaly» bolardy (3:12). Olar ýalan gurbanlyk sypalaryna we ýalan ybadatlara ynanýardylar, we bularyň hemmesi soňuna ýeterdi.
Höküm üçin Öz sebäplerini hasam düşündirmek üçin, Reb 4-nji bapda baý, öz-özünden razy «Başanyň sygyrlaryna» aýratyn ýüzlenýär. Bu ýerdäki «sygyrlar» sözi aýal jynslydyr, bu käbir Mukaddes Kitap terjimeçileriniň bular Ysraýylyň baý aýallarydygy barada netije çykarmagyna sebäp bolýar, olar öz ärlerine (ýa-da Barlyk 18:12-däki «agalar») şerap getirmegi aýdýarlar. Olar öz isleglerini kanagatlandyrmagy talap edip, mätäçleri zalymlyk bilen ezýärdiler. Olar dindarlyk bilen Betel we Gilgala gurbanlyk getirýärdiler, bular indi butparazlygyň merkezleridi (1 Patyşalar 12:28-33; Hoşea 9:15) geçmiş nesilleriň ruhy ähmiýetli ýerlerine däl-de. Hudaý bu öz-özüne siňen adamlara açlyk, guraklyk, ekin keselleri, fiziki keseller we hatda käbir şäherleriň ýykylmagy arkaly duýduryş beripdi. Her gezek bolsa-da, biz Onuň gaýtalanýan nalyşyny eşidýäris: «Ýöne siz Maňa dolanmadyňyz» (4:6-11). Höküm ýakynlaşanda, Ol olara duýduryş berýär: «Hudaýyňyz bilen duşuşmaga taýýarlanyň, eý Ysraýyl!» (4:12).
Şeýle güýçli sözleriň arasynda-da, Reb Özüni gözleýänleri garşylaýar: «Meni gözläň ... Rebbi gözläň ... Gowy zatlary gözläň ... Belki, Goşunlaryň Reb Hudaýy rehimdar bolar» (5:5,6,14-15). Hudaý tapylmagy isleýär (Ýeremiýa 29:13-14), bu bizi şowsuzlyga uçranymyzda-da ruhlandyrmalydyr. Ýöne Ony gözlemekden ýüz öwürmek, Rebbiň güni gelende «ähli köçelerde agy» getirýär, Öz yzygiderli hökümi bilen öz-özünden dogry hasaplaýanlary ýeňýär (5:16-20).
Asyllylara 6-njy bapda duýduryş berilýär. Olar netijeli ýolbaşçylyk etmelidiler, ýöne olar şahsy rahatlyklara üns berip, ejir çekýänleri äsgermezlik edip, Hudaýyň adalatynyň uzakdadygyna ynanýardylar. Netijede, Hudaý olary halky ýesirlige ilkinji alnanlar hökmünde ýolbaşçylyk etmäge mejbur etdi (6:3-8). Betbagtçylyk gelende, adamlar Rebbiň adyny agzamagy-da islemezdiler, goý, bu olara hasam höküm getirer ýaly (6:10). Bu rehimdar Hudaýa bolan rahat ynamy görkezmeýär! Bu halkyň Onuň hakyky tebigatyny bilmekden nähili uzaklaşandygyny görkezýär.
Höküm ähli milleti, demirgazykdaky Hamatdan günortadaky Arabanyň jülgesine (Ýewreýçe «çöl» diýmek) çenli ejir çekdirerdi (6:14). «Hamat girişi» Jelileden has demirgazykdaky bir ýere degişli bolmagy ähtimal. Hudaý ilki halkyň ony eýelemegini niýetläpdi (Sanlar 34:8), we Ieroboam ahyrsoňy Ysraýylyň Hamatdan Arabaha çenli dolandyryşyny dikeldipdi (2 Patyşalar 14:25). Bu hökümdarlyk Hudaýyň bereketini görkezýän ýalydy; tersine, şol bir takyk sebit Onuň açyk höküminiň astyndady. Biz özbaşdak uly zatlary edip bileris, ýöne olar Hudaýyň dogrulygyna garamazdan edilse, gymmaty ýokdur.
Adalat barada bäş görnüş
Amos bäş görnüş bilen tamamlanýar. Birinjisinde, Amos patyşa öz paýyny alandan soň, soňky ekini iýýän çekirtgeleri gördi, bu halkyň hiç zady bolmazdygyny aňladýardy. Ikinji görnüşde ýeri ýakýan elhenç ot görkezildi. Amos iki gezek halk üçin dileg etdi, we Reb rehimdarlyk bilen jogap berdi, Ol şol ýollar bilen höküm etmejekdigini beýan etdi. Ýöne üçünji görnüşde Reb diwaryň üstünde suw derejesi bilen duran görkezildi. Ol Ysraýyly adalatyň göni çyzygy bilen hökman bahalandyrardy; hiç kim Onuň bahalandyrmasyndan gaçyp bilmezdi (7:1-9).
Dördünji görnüş (Amos 8), ýaz miweleriniň sebedine degişlidi, şübhesiz Amosa tanyş bir zatdy. Surat, ähtimal, ýakymlydy, ýöne Reb ony Ysraýylyň soňunyň gelendigini görkezmek üçin ulandy (8:2), edil ýaz ahyrynda hasyl ýygnalan ýaly. Ol ýene-de olaryň günälerini sanady we baýramçylygyň ýerine ýas günini, Hudaýyň Sözüniň açlygyny wada berdi, ony Dan we Beerşebanyň butlary kanagatlandyryp bilmezdi. Bu gün takmynan 70 ýyl soň Assiriýa Ysraýyly basyp alanda bölekleýin ýerine ýetirildi, ýöne beýan geljek has uly höküm günini görkezýär.
9-njy bapda bäşinji görnüş bir zada däl-de, Rebbiň Özüne, gurbanlyk sypasynyň ýanynda duran görnüşine gönükdirildi. Onuň hökümi ybadathanada başlardy, we hiç kim gaçyp bilmezdi, hatda biri dowzaha gazyp ýa-da asmana çykyp bilse-de. Ýyllar öň, Dawut Hudaýyň aladasyndan hiç haçan çykyp bilmejekdigini bilip teselli tapypdy (Zebur 139:7-10); ýöne bu ýerdäki meňzeş aňlatmalar teselli beriji däl-de, gorkunçdyr. Şonda-da, Reb Öz halkyny hiç haçan ýatdan çykaryp bilmez. Günäkär patyşalyk elekden çykýan samany ýaly dargap biler, ýöne iň kiçi däne-de ýitirilmez. Rebbiň geljek güni Dawudyň öýüniň şöhratyny dikelder, ol Amosyň döwründe «ýykylan çadyr» ýaly ähmiýetsiz görünýärdi (9:11). Ýesirler Hudaýyň olary eker ýaly hasylly ýere dolanarlar, we hatda butparazlar-da Hudaýyň bereketini başdan geçirerler (9:12-15).
Amosdan dört sapak
1. Amos Hudaýyň wepaly guly bolup, öz çagyryşyny yhlas bilen ýerine ýetirdi.
Onuň adaty işi goýunlar we sykamyr injirleri bilen baglanyşyklydy, ýöne Reb ony şol işlerden alyp, pygamberlik etmegi buýurdy. Hatda Beteliň ýalan ruhany Amosy patyşa garşy dildüwşükde nädogry aýyplananda-da, Amos sabyr etdi (7:10-17). Ol öz işiniň gyssaglydygyny bilýärdi: «Elbetde, Reb Hudaý hiç zat etmeýär, eger Öz syryny gullukçylaryna, pygamberlere açmasa. Ýolbars gygyrdy! Kim gorkmaz? Reb Hudaý gürledi! Kim pygamberlik etmez?» (3:7-8). Biz Mukaddes Ýazgylardan öwrenenimizde Rebbiň sözlerini aýtmaga ikirjiňlenýärismi? Onuň habaryny ýaýratmak üçin aýratyn status talap edilmeýär. Geliň, bu çagyryşa Amos ýaly wepaly bolalyň!
2. Indiki sapak adamlaryň ýüreginde hakykaty bolmadyk dine degişlidir.
Olar yzygiderli butlara gurbanlyk getirýärdiler. Olaryňky öz ruhy duýgularyny kanagatlandyrýan «dizaýner» dindi (4:4-5). Olar Rebbiň günini biperwaýlyk bilen arzuw edýärdiler, goý, Onuň barlygy bilen aklanarlar ýaly. Tersine, Reb olaryň baýramçylyklaryny we gurbanlyklaryny ýigrenýärdi, çünki olaryň ýürekleri Onuň bilen hiç hili gatnaşykda däldi (5:18-23). Olar pygamberler ýa-da Nazirler arkaly Rebbiň şaýatlygyny ýa gowşatdylar ýa-da düýbünden ret etdiler (2:11-12). Käbirleri Sabat we beýleki baýramçylyklary daşyndan berjaý edýärdiler, ýöne iş edip bilmeýändikleri üçin olary gizlinlikde ýigrenýärdiler (8:5). Halkyň taryhy barada haýran galdyryjy bir teswirde, biz olaryň Musa döwründe çöllükde butlary özleri bilen göterendiklerini öwrenýäris (5:25-26). Käwagt adalatsyzlygyň uzak geçmişden gelýän we çözülmeli düýp sebäbi bolýar; we hakykaty bolmadyk diniň howpy häzirki wagtda-da Hudaýyň halkyna ejir çekdirýär.
3. Bu öz-özüne gönükdirilen dindarlykdan baýlyga bolan hukuk duýgusy ösüp çykdy, bu tebigy ýagdaýda garyplaryň ezilmegine getirdi.
«Başanyň sygyrlary» baradaky gaty sarka Hudaýyň bu garaýşa bolan ýigrenjini görkezýär (4:1). Halkyň ýolbaşçylary gymmat bahaly mebellerde ýatyp, bol iýmitlenýärdiler, ejir çekýänleriň sebäbi bolsa ünsden düşürilýärdi (6:1-6). Sabaty ýigrenýänler işde-de aldawçylyk edýärdiler, mätäçlerden peýdalanyp, täze bir jübüt aýakgap almak üçin (8:4-6). Ýöne Reb halkyň dodaklaryndan aýdymlar däl-de, ýüreklerinden güýçli akymlar ýaly adalat we dogrulyk isleýärdi (5:18-24). Köne we Täze Ähtleriň ikisinde-de, Reb bilen gatnaşygy görkezmegiň esasy ýollaryndan biriniň ejir çekýänlere alada etmekdigi ýörelge bolup görünýär (Rimliler 12:16; Ýakup 1:27-2:9; 1 Ýahýa 3:17).
4. Soňky sapak Hudaýyň Öz tebigatyna degişlidir.
Ol ähliumumy Hudaýdyr, her milleti synlaýar. Bir tarapdan, Ol olaryň günälerini bilýärdi we Öz adalatyny ulanýardy (1:3-2:3). Beýleki tarapdan, Onuň terbiýeleýji aladasy diňe Ysraýyly Müsürden çykarmak bilen çäklenmän, eýsem Filistlileri we Siriýalylary-da öz ýerlerinden täze ýerlere alyp gitdi (9:7). Amos hatda butparazlaryň Rebbiň ady bilen çagyryljakdygyny-da öňünden aýdýar (9:12) – bu Mesihiniň müňýyllyk patyşalygynda ýerine ýetiriljek, ýöne Ýakup Resullaryň Işleri 15:14-19-da şaýatlyk eden ýaly, Kilise-de degişli bolan ajaýyp beýanatdyr. Hudaýyň Öz aýratyn halky bilen, şol wagt Ysraýyl ýa-da häzirki Kilise bolsun, elbetde aýratyn gatnaşygy bar bolsa-da, biziň Onuň göz öňünde tutýan ýeke-täk adamlar däldigimizi ýatda saklamak gowudyr. Hudaýyň yzygiderli häsiýetiniň bu täsirli görnüşi ýüreklerimizi Amosyňky ýaly Oňa bagyşlanmaga oýarmalydyr.
