“Hudaý ýer ýüzündäki haýwanlary öz görnüşleri boýunça, mallary öz görnüşleri boýunça, ýerde süýşýän ähli zatlary öz görnüşleri boýunça ýaratdy; we Hudaý munuň gowudygyny gördi.” Gelip çykyş 1:25 NASB
“Emma Adam üçin laýyk kömekçi tapylmady. Şonuň üçin Reb Hudaý adamy çuň uka batyrdy; we ol uklap ýatyrka, Ol adamyň gapyrgalarynyň birini aldy... Soňra Reb Hudaý adamdan alan gapyrgasyndan bir aýal ýaratdy we ony adamyň ýanyna getirdi.” Gelip çykyş 2:21-22 NIV
“Şonuň üçin, günä bir adam arkaly dünýä girşi ýaly, ölüm hem günä arkaly girdi, we şeýlelik bilen ölüm ähli adamlara geldi.” Rimliler 5:12 NIV
“Çünki ýaradylyş öz islegi bilen däl-de, ony tabyn eden Hudaýyň islegi bilen boşluga tabyn edildi, ýaradylyşyň özüniň hem zaýalanmagyň gulçulygyndan Hudaýyň çagalarynyň şöhratynyň azatlygyna çykaryljakdygy umydy bilen.” Rimliler 8:20-21 NASB
Mesihçi Hudaýa we ewolýusiýa bir wagtda ynanyp bilermi? Hudaýyň ähli dürli ösümlik we haýwan görnüşlerini, hatda adamlary hem ewolýusiýa prosesi arkaly ýaradandygy mümkin dälmi? Şeýle soraglar birnäçe mesihçi tarapyndan çyn ýürekden berildi. Şeýle soraglaryň berilmegi Hudaýyň barlygy ýa-da Onuň maddany we ýaşaýşy hiç zatdan derrew ýaratmak ukyby barada şübhelenýändiklerini aňlatmaýar, şeýle hem olar imanyň ýa-da ruhylygyň ýoklugyny görkezmeýär.
Hudaý ewolýusiýany ulandymy?
Käbir mesihçiler Hudaýyň häzirki wagtda bar bolan dürli ýaşaýyş görnüşlerini döretmek üçin ewolýusiýany ulanandygyny oýlanýarlar. Bu soraglaryň esasy maksady adamyň diňe haýwanyň ýokary görnüşidigini we Hudaýyň keşbinde ýeke-täk ýaradylmandygyny däl. Gaýtam, Hudaýyň “adamyň” bedenini ösdürmek üçin ewolýusiýany ulanyp, soňra belli bir pursatda ruhy ornaşdyryp, bu täze görnüşiň ilkinji nusgasyna Adam, ilkinji adam diýip atlandyrmagy mümkinçiligidir.
Häzirki wagtda birnäçe mesihçi Hudaýyň hakykatdan-da, adamlary hem goşmak bilen, bar bolan dürli ýaşaýyş görnüşlerini döretmek üçin ewolýusiýany belli bir derejede ulanandygyny netije çykardylar. Şeýle pozisiýa teistik ewolýusiýa diýlip bilinýär. Bu Hudaýy inkär etmek däl, şeýle hem adamyň mesihçi däldigini aňlatmaýar. Bu käbir mesihçileriň Injiliň ýaradylyş beýanyny we ylmyň tapyndylaryny sazlaşdyrmagyň iň gowy ýoludyr öýdüp kabul eden pozisiýasydyr.
Emma Injil teistik ewolýusiýa pozisiýasyna rugsat berýärmi? Bu ýerdäki hakyky soragyň “Hudaý ewolýusiýany ulanyp bilermidi?” däl-de, “Ol ulandymy?” diýip ýatda saklaň. Hudaý ýaşaýşy ähli dürli görnüşlerinde islendik birnäçe ýol bilen döredip bilermiş, ýöne Injil ýaşaýşyň nähili dörändigi barada näme öwredýär?
Ýaradylyş beýanynyň gönümel okalmagy Hudaýyň bu planeta ýaşaýyş getirmek üçin ewolýusiýany ulanmandygyny görkezýär. Gelip çykyş 1-däki günleriň uzynlygyny nähili düşündirseňiz-de, Injil beýanyndaky wakalaryň yzygiderliligi ewolýusiýa teoriýasyna gabat gelmeýär. Mysal üçin, ewolýusiýa teoriýasyna görä, balyklar miwe berýän agaçlardan öň ewolýusiýa geçdi; ýöne Gelip çykyş 1-e görä, ösümlik ýaşaýşy deňiz ýaşaýşyndan iki gün öň döräpdir (Gelip çykyş 1:12,20). Ewolýusiýa teoriýasy guşlaryň süýrenjilerden ewolýusiýa geçendigini çaklaýar. Süýrenjileriň gabyklarynyň, öňki aýaklarynyň we gaty süňkleriniň guşlaryň ýeleklerine, ganatlaryna we boş süňklerine öwrülmegi üçin millionlarça ýyl gerek boldy. We guşlaryň uçup başlamagy üçin ýene-de köp ýyl ewolýusiýa gerek boldy. Emma Injile görä, Hudaý guşlary bäşinji gün – süýrenjilerden öň ýaratdy (Gelip çykyş 1:20,25). Ewolýusiýa teoriýasyna görä, mör-möjekler adamdan has öň bardy we ösýän ösümlikleri tozanlandyrmak üçin bolmalydy. Emma Mukaddes Ýazgylara görä, Hudaý gury ýer haýwanlaryna, mör-möjeklere we adama şol bir gün ýaşaýyş berdi (Gelip çykyş 1:24-26).
Günüň, Aýyň we ýyldyzlaryň dördünji gün, birinji gün ýagtylyk peýda bolandan soň dörän yzygiderliligi düşündirmek aňsat däl (Gelip çykyş 1:14-19). Emma, bu kynçylyk käbir düşündirijileriň teklip edişi ýaly, Injil beýanynyň taryhy, hronologiki düşündirişini taşlamagymyzy aňlatmaýar. Hudaý ilkinji üç gün üçin başga ýagtylyk çeşmelerini ulanyp bilermiş.
Günleriň uzynlygy
Dördünji günüň “problemasy” öz garaýyşlaryny Injil maglumatlary bilen sazlaşdyrmaga synanyşýan teistik ewolýusionistler üçin ýok edilmeýär. Ewolýusiýa teoriýasyny ýa-da, şol bir zat, islendik “gün ýaşyň deňi” senarisini Gelip çykyş ýazgysyna laýyk getirmäge synanyşýanlar üçin sazlaşdyrma problemalary has hem uludyr. Mysal üçin, üçünji “günüň” ösýän ösümlikleri dördünji “günüň” gün şöhlesi gelmezden näçe geologiki döwür ýaşap bilermiş?
Gelip çykyş beýany bilen ewolýusiýa teoriýasynyň arasyndaky bu yzygiderli gapma-garşylyklary göz öňünde tutup, käbir teistik ewolýusionistler Gelip çykyşdaky “günlere” taryhy däl ýa-da mowzuklaýyn çemeleşmäni saýladylar. Taryhy däl çemeleşmede, ýaradylyş beýany Köne Testament poeziýasy hökmünde düşündirilýär. Wakalar allegoriýa hökmünde görülýär, hakyky taryh däl. Hakyky Adam ýa-da How ene ýokdy. Olar diňe haýwan basgançagyndan Hudaýa ruhy jogap bermek nokadyna çenli ewolýusiýa geçen adam görnüşini simwoliki taýdan aňladýarlar. Ýedi “gün” diňe Hudaýyň adamy Öz ewolýusiýa meýilnamasynyň maksady hökmünde nähili görýändigini görkezmek üçin söz oýunlarydyr. Mowzuklaýyn çemeleşmede, Gelip çykyş beýanynyň taryhylygy inkär edilmeýär, ýöne “günler” hronologiki taýdan kabul edilmeýär. “Günler” sözi diňe Hudaýyň döredijilik işiniň beýanyny guramak üçin edebi gural hökmünde ulanylýar.
Mysal üçin, süýrenjiler altynjy gün peýda boldy, sebäbi olar altynjy günüň guşlaryndan hronologiki taýdan soň däl-de, eýsem “altynjy gün” ähli gury ýer jandarlary bilen mowzuklaýyn toparlanandygy üçin. Mowzuklaýyn çemeleşmede “günler” sözüniň ulanylyşyny düşündirmek üçin käbir mesihçiler günleriň Hudaýyň Musa Öz döredijilik işlerini açmak üçin sarp eden günleri bolandygyny teklip etdiler. Başgaça aýdylanda, Musa Kanuny almak üçin Sina dagynda 40 gün bolanda (Müsürden çykyş 24), Reb oňa bir hepdelik “Ýaradylyş Seminarynda” dünýäni we ýaşaýşy nähili döredendigini açdy. Ýekşenbe güni Ol Musa ýagtylygy garaňkylykdan nähili çykarandygyny görkezdi. Duşenbe güni Ol suwlary nähili aýyrandygyny açdy – we ş.m. Bu garaýyşda, alty günlük seminardan soň, Hudaý Öz bir hepdelik okuwyndan dynç aldy.
Emma, ýaradylyş beýanynyň bu gönümel däl düşündirişleriniň ählisinde birnäçe problema bar. Gelip çykyş 1-iň konteksti wakalaryň hronologiki taýdan kabul edilmeli adaty taryhy beýanyndan başga hiç hili edebiýat görnüşini görkezmeýär. We Gelip çykyşyň irki bölümleri hökman Ýewreý poeziýasy däl; bu bölümlerde başga bir edebiýat görnüşine geçilendigini görkezýän hiç zat ýok. Täze Testament ýazyjylarynyň hiç biri Gelip çykyşyň irki bölümlerini mysal ýa-da allegoriýa hökmünde görmedi. Ýaradylyş beýany we Gelip çykyşyň irki bölümlerindäki wakalar Isa tarapyndan hiç haçan diňe simwoliki hökmünde kabul edilmedi (Matta 19:4-6; Luka 11:50-51). Şonuň üçin siz mesihçi bolup, ewolýusiýa ynanyp bilseňiz-de, Gelip çykyşyň irki bölümlerine düşündiriş çemeleşmäňizde resullaryň we Isanyň däbinde bolmarsyňyz.
Öz görnüşleri boýunça
Teistik ewolýusiýa düşünjesine başga bir päsgelçilik “öz görnüşleri boýunça” (Gelip çykyş 1:11-12,21-25) gaýtalanýan sözlemdir. Hudaýyň ähli ýaşaýyş görnüşlerini bir öýjükli organizmleriň ilkinji molekulalar deňzinden kem-kemden peýda bolmagy arkaly döredendigi pikiri “öz görnüşleri boýunça” sözleri bilen gabat gelmeýär. Hudaýyň dürli ýaşaýyş görnüşlerini döretmek üçin millionlarça ýylyň dowamynda tötänleýin mutasiýalaryň saýlamasyny ulanandygy pikiri “öz görnüşleri boýunça” bilen yzygiderli däl. “Görnüş” sözüniň taksonomiki çäkleri barada käbir soraglar bar bolsa-da, bu sözlem bilen ösümlik we haýwan ýaşaýşynyň anyk kategoriýalarynyň tapawutlandyrylýandygy barada hiç hili sorag ýok. Bu ewolýusiýa teoriýasynda öwredilýän ýaşaýyşyň ähli görnüşleriniň dowamlylygy düşünjesine gönüden-göni garşydyr.
Injile görä, ähli ýaşaýyş görnüşleri öz gözbaşyny haýsydyr bir taryhdan öňki deňizden alyp gaýtmaýar we olar agajyň yzygiderli şahalaryna meňzedilip bilinmez – millionlarça ýylyň dowamynda yzygiderli we progressiw peýda bolýan. Injil “görnüşleriň” içinde genetik üýtgeşmelere rugsat berýär, ýöne ol gury ýer, deňiz we howa üçin ýaşaýyş görnüşleriniň Hudaý tarapyndan başdan “öz görnüşleri boýunça” döredilendigini öwredýär.
How enäniň ýaradylmagy baradaky Injil beýany teistik ewolýusionist üçin Mukaddes Ýazgylara ýokary baha bermegi aýratyn kynlaşdyrýar. Geliň, ýaradylyş beýanynyň harpy-harpyndan kabul edilmeli däldigini we adamyň “ýer topragyndan” ýaradylmagynyň diňe adamyň ewolýusiýasy düşünjesini beýan etmek üçin Injiliň obrazly dil ulanyşydygyny karar etdik diýeliň. Onda biz How enäniň ýaradylmagy baradaky Injil beýanyny (Gelip çykyş 2:18-25) nähili düşündirmeli? Eger bu diňe obrazly dil bolsa, Hudaý näme aýtmak isleýär? Adam we haýwanlar Hudaý How enäni ýaradanda bardy diýip okap, Injil beýanlaryny ewolýusiýa bilen nähili sazlaşdyrmaly? Biz How enäniň haýwanlardan ýa-da ýerden gelendigini okamaýarys, eýsem Hudaýyň How enäni Adamyň gapyrgasyndan alandan ýaradandygyny okaýarys.
Bu beýany nähili obrazly ýa-da simwoliki ýol bilen düşündirmegi saýlasak-da, eger Hudaý aýaly ewolýusiýa arkaly kem-kemden ýaradan bolsa, bizi sözler bilen birneme ýalňyşdyrandygyny boýun almaly. Eger Hudaý adam görnüşiniň aýal böleginiň hem ewolýusiýa arkaly dörändigini beýan etmek islese, ony has gowy şygyr ýa-da allegoriki ýol bilen aýtmagyň has gowy ýoly bolmazmydy?
Ölüm, Günäniň netijesi
Gelip çykyşyň irki bölümleriniň gönümel taryhy we hronologiki düşündirişinden daşlaşmak bilen, teistik ewolýusionist Täze Testament doktrinalaryny hem suwlandyrýar. Rimliler 5:12-14-de bize ölümiň Adamdan başlanan adam günäsiniň netijesidigini öwredilýär. Ýagny, Adam we How eneden öň dünýäde ölüm ýokdy. Emma ewolýusiýa düşünjesiniň ählisi birneme uýgunlaşmadyk organizmleriň milliardlarça ölümi pikiri esasynda gurulýar, diňe iň güýçlileri diri galýar we ösýär. Hudaýa ilkinji adamy döretmek üçin netijesiz we rehimsiz usuly ýazmak meselesinden başga-da, Injil ölümiň ilkinji adam döränden soň gelendigini açyk öwredýär.
Teistik ewolýusionistler Rimliler 5-iň diňe adam ölümine degişlidigini we adama çenli bolan ähli “pes” haýwanlaryň, primatlaryň we gumanoidleriň ölümlerine degişli däldigini aýdyp bilerler. Emma Rimliler 8:18-22 barada näme? Bu ýerde bize tebigy dünýäde görýän ölümimiziň adam ýalňyşlygynyň netijesidigini öwredilýär. Eger tebigy dünýä eýýäm “diş we dyrnak” bilen ýaşaýyş ugrundaky göreş dünýäsi bolsa, Injil adamyň ýykylmagy döwründe tebigy dünýäniň islegsiz boşluga tabyn edilendigini nähili aýdyp biler?
Ondan başga-da, biz Hudaýyň çagalary hökmünde garaşýan şöhratly azatlygymyzyň tebigy dünýä hem täsir etjekdigini okaýarys. Häzirki wagtda inleýän ähli ýaradylyş zaýalanmagyň gulçulygyndan azat ediler we tertip we şöhrat ýagdaýyna gaýtarylar. Eger teistik ewolýusiýa Gelip çykyşyň ilkinji iki bölümine dogry garaýyş bolsa, onda bu Mukaddes Ýazgy biziň zorlukly ölüm bilen ýaşaýyş ugrundaky göreşli ilkinji dünýä gaýdyp geljekdigimizi aňladýar! Bu hem bu gaýdyp gelmegiň diňe bir şöhratly däl, eýsem islenýändigini hem aňladýar. Rimliler 8 muny öwredip bilmez! Injiliň ýönekeý öwredişi, adam we haýwan ölümimiziň ikisiniň hem ýykylmagyň gönüden-göni netijesidigidir.
Teistik ewolýusiýa ewolýusiýa teoriýasyny Gelip çykyşyň irki bölümleri bilen sazlaşdyrmagyň ideal ýoly ýaly görünip biler. Emma bu bölümleriň we beýleki Mukaddes Ýazgylaryň has jikme-jik derňewi şeýle sazlaşdyrmagyň mümkin däldigini görkezýär. Munuň ählisi şu saýlama gelip ýetýär: Ewolýusiýa ýa-da Hudaýyň Sözi?
