“Ýewreýler Oňa jogap berdiler: ‘Biz Seni gowy iş üçin daşlamýarys, eýsem küpürlik üçin; we Sen ynsan bolup, Özüňi Hudaý edip görkezýärsiň.’” Ýahýa 10:33 NASB
“Olaryň köpüsi: ‘Onda jyn bar we ol däli. Näme üçin oňa gulak asýarsyňyz?’ diýýärdiler.” Ýahýa 10:20
“Tomas jogap berip, Oňa aýtdy: ‘Meniň Rebbim we meniň Hudaýym!’” Ýahýa 20:28
Eger Isa diňe bir gowy adam bolsa, ol däli ýa-da erbet adamdy. Şeýle logika many berýärmi? Heretik ýaly eşidilse-de, bu dogry logika we doly many berýär. Aslynda, imanyň goragçylary hökmünde, biz mesihçiler Isanyň diňe bir gowy adamdygyny aýdýan adaty mesihçi dällere bu logikany hödürlemelidiris. Mesihiň talaplary bilen ýüzbe-ýüz bolanda, köp adamlar orta ýol pozisiýasyny eýelemäge synanyşýarlar. Olar Isanyň gowy adamdygyny ykrar etmäge taýýar, ýöne Onuň Hudaýdygy baradaky talaplaryna ynanmaýarlar. Bu adamlary bu pozisiýany logiki taýdan eýeläp bilmeýändiklerini bilmäge mejbur etmeli. Ýa Isa Özüniň aýdan adamydy ýa-da ol asla gowy adam däldi. Eger Ol Hudaý däl bolsa, onda Ol köp adamy aldatdy ýa-da Özü aldatdy. Aslynda, eger Isa Hudaý däl bolsa, onda ol henizem öz ykbalyny Oňa baglaýan millionlarça adamy aldaýar.
Emma Isa gowy adamdan has köp. Ol Rebdir – diňe mesihçi imany bilen däl, eýsem logika bilen hem! Ýagny, Mesihiň talaplaryny göz öňüne getirende, islendik adamyň kabul edip biljek ýeke-täk akylly hereketiniň Ony Reb hökmünde ykrar etmekdigini logiki taýdan görkezmek mümkin. Başga bir opsiýany saýlamak logiki däl saýlaw etmekdir. Biz bu logiki netije üçin berk delil döredip bilýärismi?
Mesihiň talaplary bilen ýüzbe-ýüz bolanda, adamyň kabul edip biljek bäş sany akylly saýlawy bar: Ol diňe bir rowagat; Ol diňe bir beýik ynsan lideri; Ol däli; Ol ýalançy; ýa-da Ol Reb! Bular hakykatdanam Isanyň durmuşyny we sözlerini öwrenmäge wagt sarp edýän adama elýeterli ýeke-täk akylly opsiýalar. Geliň, bu bäş sany akylly opsiýanyň iň akyllysynyň Isa Mesihiň Reb we Hudaýdygyny logiki taýdan görkezeliň.
Rowagatdan we Liderden Has Köp
Nazaretli Isanyň diňe bir rowagatdygyna ynanýan adam seýrekdir. Onuň barlygy üçin taryhda gaty köp delil bar. Awtoritetli Encyclopedia Britannica, mysal üçin, Onuň taryhy şahs hökmünde barlygyny kabul edýär. Elýeterli delilleriň mukdary Onuň barlygyny subut etmegi zerur etmeýär. Taryhy üçin Injil delillerinden başga-da, Onuň durmuşyna we ölümine şaýatlyk edýän irki ýazmaça çeşmeler, hem mesihçi, hem mesihçi däl, bar. Onuň doglan we ölen seneleri sorag astynda bolsa-da, Onuň taryhy barlygy barada şübhe ýok.
Elbetde, ähli delilleri inkär edip, Isanyň diňe bir rowagatdygyna ynanmagy dowam etdirýän birnäçe adam hemişe bar. Emma käbir adamlar Nasi holokostynyň hiç haçan bolmandygyna ynanmaýarlar, we hatda birnäçe adam henizem ýer şarynyň tegelekdigine ynanmaýarlar! Emma şeýle netijeler nadan we kör çaklamalara esaslanýar. Isanyň diňe bir rowagatdygy baradaky netije akylly däl, çünki Onuň hakyky barlygy üçin taryhy deliller gaty köp.
Isanyň rowagatdan has köpdügini ykrar etmek köp iman etmeýänler üçin logiki päsgelçilik däl. Emma Isanyň Hudaýdygyny we ynsan üçin halas bolmagyň ýeke-täk ýoludygyny talap edendigini kabul etmek olara aňsat däl. Eger Isa şeýle talaplar etmedik bolsa, onda ol diňe bir beýik ynsan lideri bolardy, ol başgalar üçin özüni pida edip ýaşan – we bu mesihçi dälleriň köpüsiniň saýlaýan pozisiýasy. Iman etmeýänler Isanyň beýik ahlak lideri we ynsan üçin nusga bolmagy pozisiýasy bilen rahat ýaşap bilýärler. Emma bu opsiýa akyla açykmy? Ýazgy näme görkezýär?
Soňky ylmy işler “liberal” pikir mekdebiniň etiki Isasynyň taryhy taýdan esaslandyryp bolmaýandygyny ynamly görkezdi. Ol Täze Äht resminamalaryndan Isanyň diňe etiki we “goňşylyk” işlerini saýlap, olary taryhy wakalar hökmünde kabul edip, galan ýazgyny irki Kilise tarapyndan goşulan taryhy däl zatlar hökmünde taşlap, “iman Mesihi” döredip biljekdigimizi öňe sürýärdi. Emma Isanyň durmuşy bilen iň irki ýazmaça resminamalaryň arasyndaky wagt aralygy häzir şeýle gysga görkezilýär welin, irki mesihçileriň hakyky “taryhy Isany” taryhy däl “iman Mesihine” öwürmek bilen Isanyň döwürdeşlerini aldadyp biljekdigi akyla sygmaýar. Irki Kilisäniň iman Mesihi hakyky taryhy Isadyr! We hakyky taryhy Isa Özüniň ahlak taglymatlary bilen birlikde Öz hudaýlygy barada käbir radikal sözler aýtdy. Aslynda, Onuň ahlak sözleri köplenç Onuň köpden bäri garaşylýan Mesih we Hudaýyň Ogly – ýagny Hudaýyň Özü – bolandygy baradaky talaplary bilen içgin baglanyşyklydy. Mysal üçin, Özüniň meşhur bagtlylyklarynda, Isa diňe bir “garyplar bagtlydyr” we “ýumşaklar bagtlydyr” diýmedi (Matta 5:3,5), Ol ýene-de “Meniň üçin kemsidilseňiz we yzarlansaňyz bagtlydyrsyňyz” diýdi (Matta 5:11). Eger bu diňe bir gowy adamdan gelen bolsa, nähili özüni beýik görkezýän söz bolardy. Isa hasam öňe geçip, şeýle yzarlamak üçin gökde sylag wada etdi (Matta 5:12). Haýsy beýik ynsan lideri şeýle teklip edip bilerdi? Bu ýerdäki esasy zat, siz diňe “parahat” bagtlylyklary Isanyň hakyky sözleri hökmünde saýlap, “radikal” bagtlylyklary irki Kilisäniň goşmaçalaryna degişli edip bilmersiňiz.
Ne ýalançy, ne-de däli
Biz bagtlylyklardan meşhur Dagdaky Wagza (Matta 5-7) geçdigimizçe, Isanyň Öz Hudaýlygy baradaky talaplaryndan aýrylyp bolmaýan etiki sözlerine ýene duş gelýäris. Ol meşhur altyn düzgüni – “Adamlar size nähili garaşsa, siz hem olara şeýle garaşyň” – aýdan soň, Isa köp adamyň “heläkçilige” barýandygyny aýtdy (Matta 7:12-13). Isa ýene-de: “Maňa ‘Reb, Reb’ diýýän her kim gök Patyşalygyna girmez” diýdi (Matta 7:21). Ol hatda höküm günini hem çaklap, şol gün “Köp adamlar Maňa: ‘Reb, Reb, biz Seniň adyň bilen pygamberlik etmedikmi, Seniň adyň bilen jynlary kowmadikmi, Seniň adyň bilen köp gudratlar etmedikmi?’ diýerler. Şonda Men olara: ‘Men sizi hiç haçan tanamadym; Menden gidiň, siz kanunsyzlyk edýänler’” diýerin. Haýsy beýik ynsan lideri şeýle batyrgaý talaplar etmäge het edip bilerdi? Gürleýji şeýle sözleri goldamak üçin diňe bir gowy adamdan has köp bolmaly!
Isanyň ýewreý diňleýjileri Onuň beýik ahlak ynsan liderinden has köpdügini talap edýändigini bilýärdiler. Olar Ony öldürmek üçin daşlary ýygnamadylar, çünki Ol: “Goňşyňy özüň ýaly söý!” diýdi. Ol Özü üçin “MEN BAR” diýen mukaddes ady talap etdi we Özüni Ähli Güýçli Hudaý bilen deňeşdirdi (Ýahýa 8:58-59; 10:30-31). Ýene-de bu wakalary ýazgydan aýryp, bular irki mesihçiler tarapyndan goşulan zatlar diýen aýyplama edip bolmaz. Bu hasabatlaryň hakyky ýazgynyň ýasama zatlarydygy akyla sygmaýar. Hakykatyň şeýle bozulmalary garşylyksyz galmazdy. Şeýle-de bolsa, irki Injil daşyndaky ýewreý ýazgylary bu wakalary “düzetmeýär”. Aslynda, bu ýazgylar, ýewreý Talmudy hem goşmak bilen, Isanyň Hudaýdygyny talap edendigine gaty aýdyň şaýatlyk edýär.
Şeýlelik bilen, Isanyň diňe “etiki sözlerini” taryhy hasaplap, Onuň Hudaýlygy baradaky talaplaryny irki mesihçi ýazyjylaryň taryhy däl döredijilikleri hökmünde goýmak üçin hiç hili esas ýok. Şeýle pozisiýa delillere esaslanmaýar, eýsem diňe Isanyň diňe jedelsiz etiki sözler aýdandygy baradaky esaslandyrylmadyk çaklama esaslanýar. Taryhy deliller Isanyň Hudaýdygyny hem talap edendiginiň pozisiýasyny gaty güýçli goldaýar. Şonuň üçin Isanyň diňe bir beýik ynsan lideri bolandygy baradaky pozisiýa logiki taýdan ýok edilýär. Bu opsiýa däl! Hakyky beýik ynsan liderleri Hudaýdygy barada ýalan talaplar etmeýärler. Köp adamlar Isanyň gowy adamdygyna, ýöne Hudaý däldigine ynanmagy dowam etdirseler-de, şeýle sada pozisiýa logiki taýdan esaslandyryp bolmaýar.
Bu ýerde logika adamyň Isanyň Hudaýdygy baradaky talabynyň dogrudygyny ýa-da ýalandygyny çözmegini talap edýär. Eger dogry bolsa, onda logiki netije aýdyň – Isa Rebdir. Eger däl bolsa, onda bu gaty uly ýalan. Eger Isa ýalançy bolsa, onda birinji asyr ýewreýleri Ony küpürlikde aýyplamakda hakydylar (Ýahýa 10:33). Bu şu güne çenli ortodoks ýewreýçiliginiň resmi pozisiýasy boldy.
Emma käbir adamlar Isanyň bilkastdan ýalan sözlemändigini aýdarlar; Ol hakykatdanam Özüni Hudaý hasaplady, ýöne ýalňyşdy. Onda, mümkin bolan ýeke-täk beýleki logiki netije, Onuň aldanandygydyr. Eger Isa Özüniň Hudaýdygy barada ýalan talap eden bolsa, onda Ol ýa ýalançy ýa-da däli bolmaly. Bular ýeke-täk iki logiki opsiýa. Eger Ol Özüniň Hudaýdygy baradaky talabynyň ýalandygyny bilen bolsa, onda Ol ýalançydy. Eger Ol Özüniň Hudaýdygy baradaky talabynyň ýalandygyny bilmedik bolsa, onda Ol däli bolmaly. Eger siz Hudaý dälkäňiz Özüňizi Hudaý hasaplasaňyz, siz aldanansyňyz! Köp iman etmeýän alymlar Isa barada bu pozisiýany eýelediler. Olar taryhy delilleriň Onuň diňe bir rowagatdygyny ýa-da diňe bir etiki sözler aýdýan beýik ynsan lideri bolandygyny akyllylyk bilen netije çykarmaga mümkinçilik bermeýändigini bilýärler. Olar Ony Reb hökmünde ykrar etmekden ýüz öwürýärler.
Şeýlelik bilen, olara galan ýeke-täk iki logiki saýlaw, Isanyň ýa ýalançy ýa-da däli bolmagydyr. Olar taryhy ýazgylara esaslanyp, Isanyň ne ýalançynyň, ne-de däliniň hereketini görkezmändigini ykrar edýärler, ýöne Onuň Rebdigi pozisiýasyndan başga saýlaw ýok. Şonuň üçin olar Isanyň hakykatdanam Özüni Hudaý hasaplandygyna, ýöne taryhy wakalaryň tragiki torunda galan, lapykeç we aldanan şahs hökmünde ölendigine ynanmagy saýlaýarlar. Bu iman etmeýän alymlaryň käbirleri Isanyň soňunda Özüniň Hudaý däldigini bilendigini we şonuň üçin haçdan: “Meniň Hudaýym, Meniň Hudaýym, Sen näme üçin Meni terk etdiň?” diýip gygyrandygyny aýdýarlar (Matta 27:46). Mesihçiler, elbetde, şeýle hormatsyz ssenarinyň hakykatdan gaty uzakdygyny bilýärler. Emma imandan başga-da, Isanyň ýalançy ýa-da däli bolmagy opsiýasynyň logiki taýdan esaslandyryp bolmaýandygyny görkezmek mümkin.
Eger Isa ýalançy bolsa, onda ol gaty adaty däl ýalançydy, çünki ýalançylar adatça ýalan sözlemegiň bir nusgasyny görkezýärler – esasanam özlerini goramak babatda. We olar adatça Rim haça çüýlenmegi bilen ýüzbe-ýüz bolanda öz hekaýalaryna ýapyşmaýarlar! Käbir adamlar ýalan üçin batyrgaýlyk bilen öldüler, ýöne olar iň bolmanda munuň hakykatdygyny pikir etdiler. Eger Isa ýalançy bolsa, onda ol özüniň ýalandygyny bilýän zat üçin gaty agyr ölüm bilen öldi. Mundan başga-da, ýalan sözlemekden başga, adaty ýalançylaryň adatça başga häsiýet kemçilikleri bar. Olarda taryhy ýazgylaryň Isa degişli edýän mertebesi we ygtyýary ýok. Ýalançylar adatça “birinji orundaky” adamy gözleýärler. Isa özüni pida ediji we yzygiderli başgalara hyzmat etdi. Logiki taýdan, Isa ýalançy bolup bilmez.
Isanyň aldanandygy barada, şol bir esasy argument saklanýar. Däliler adatça bozuk şahsyýetleri we adaty däl hereketleri görkezýärler. Käbir aldanan adamlar özlerini Hudaý hasapladylar, ýöne olar deňagramsyz, hatda şizofrenik hereket nusgalaryny görkezdiler. Isa hemişe sabyrly we özüni dolandyrýardy. Ýewreýleriň käbirleri Isanyň däli bolandygyny pikir etseler-de we Onuň radikal sözlerini we güýçli işlerini jynly çeşmelere degişli etseler-de, başgalar Isanyň häsiýetiniň däliniň häsiýetine meňzemeýändigini bildiler (Ýahýa 10:19-21). Mundan başga-da, adamlar dälilerden uzak durmaga meýilli, ýöne olar Isany köp sanly yzarladylar. Hatda kiçijik çagalar hem Oňa çekildi. Onuň deňagramly häsiýeti we deňagramly şahsyýeti, elbetde, aldanan adamyň häsiýetleri däldi. Isany däli hasaplamak logiki däl.
Siz Ony kim diýýärsiňiz?
Eger delilleriň logiki derňewi rowagat, lider, ýalançy ýa-da däli netijelerine rugsat bermese, onda ýeke-täk opsiýa galýar: Isa Mesih Hudaýdygyny talap edende hakykaty yglan etdi. Onuň durmuşy baradaky taryhy deliller Onuň Hudaýdygy baradaky talabyny goldaýar. Isa Mesih logiki taýdan Rebdir!
Bu ýerde adamyň kabul etmeli soňky karary bar – Isa Mesih Reb hökmünde kabul edilip ýa-da ret edilip bilner. Onuň Rebdiginiň logikasyna ynanandan soň hem, köp adamlar Reb Isa boýun bolmakdan ýüz öwürýärler. Tomas bilen Isanyň “meniň Rebbim we meniň Hudaýym” (Ýahýa 20:28) diýip ykrar etmek bilen dogry logika bilen ylalaşmak näçe gowy.
