Luk – lukman, ygtybarly taryhçy we Pawlusyň işdeşi – ýazdy Luka görä Hoş Habar we Resullaryň Işleri. Ol Täze Ähtde beýleki ýazyjylardan has köp söz goşdy we Pawlusyň gullugyny suratlandyrmak üçin ýörite terminleri we aňlatmalary ulandy. Bu iki hyzmatkär ajaýyp gatnaşykdady, sebäbi ikisi hem öz gökdäki Rebini hormatlamaga borçludy.
Biz Lukanyň ünsli saýlan sözlerine aýratyn üns bermelidiris, sebäbi Mesih beýik Sözleýjidir. Ol Petrusy we Pawlusy, şeýle hem başgalary köp adamlara sözlemäge, şaýatlyk etmäge, öwretmäge, ruhlandyrmaga we ündemäge iberdi. Luka bulary ähli iman edenleriň bähbidi üçin ýazga geçirdi. Mesih bu gün hem ýazylan Söz we Hudaýyň Ruhy arkaly Öz işini dowam etdirýär.
Geliň, Hudaýyň Sözüniň nähili ýetirilendigi we kabul edilendigi barada käbir jikme-jiklikleri gysgaça seredeliň, Resullaryň Işleri 17:1-12-däki esasy aňlatmalardan amaly sapaklar alalyň. Kontekst, Resullaryň Işleri 16–18, Pawlusyň ikinji missionerlik syýahatyny suratlandyrýar. Syýahat wagtynda Mesihiň şöhratlary Hudaýyň Sözüniň görkezilişinde we onuň täsirinde görkezildi. Mesih baradaky habara iki hili reaksiýa boldy: ony iman bilen kabul etmek (Rimliler 10:8-10) ýa-da Mesihi we Mukaddes Ýazgylary ret etmek (Resullaryň Işleri 13:46). Şol wagt Pawlus Söz bilen gulluk edende, şöhratlanan Mesih onda we onuň diňleýjilerinde işledi, we Ol bu gün hem adamlarda şony edýär.
Käbir Esasy Aňlatmalar
Aşakdaky açar sözler ýazylan Sözüň ähmiýetini we onuň täsirlerini görkezýär:
- Pikir etmek – Interaktiw okuw, sorag bermek we olara jogap bermek (Resullaryň Işleri 17:2);
- Açmak – Mukaddes Ýazgylar açylmaly we açylmaly ammar (3-nji aýat);
- Görkezmek – Hudaýyň Sözüne görä Isanyň hakykatdan-da Mesihdiginiň esasy subutnamalaryny bermek (3-nji aýat);
- Yglan etmek – Nazaretli Isanyň Mesihdigini köpçülikleýin yglan etmek (3-nji aýat);
- Ynandyrylmak – Hudaýyň Sözüne esaslanýan iman ynamlylyga, Mukaddes Ruhyň işi bilen ynandyrylmaga eltýär, bu bolsa Mesih bilen köpçülikleýin tanalmagyna eltýär (4-nji aýat);
- Kabul etmek – Mukaddes Ýazgylary iman bilen we islegli ýürekler bilen kabul etmegi nygtamak (11-nji aýat);
- Barlamak – Hudaýyň Sözüni her gün okamak wagyz edilýän zatlary bahalandyrmak üçin aýdyňlyk berýär (11-nji aýat);
- Ynanmak – Söze ynanmak (12-nji aýat), sebäbi iman özüni tabynlykda görkezýär (Ýewreýler 11:8).
1. Mukaddes Ýazgylardan delillendirmek
“Pawlus adaty boýunça olaryň ýanyna girdi we üç Şabat güni olara Mukaddes Ýazgylardan delillendirdi” (Resullaryň Işleri 17:2 NKJV). Resul adatça ilki ýehudylaryň ýanyna gitdi (Rimliler 1:16) we olara Mukaddes Ýazgylary görkezdi. Bu kontekstde Luka köplenç “delillendirmek” (Gr: dialégomai), käte “leksiýa okamak” diýip terjime edilýän sözi ulandy. 1 Ol dialog ýa-da jedel ideýasyny berýär. Pawlus sinagogadaky adamlar bilen gatnaşyklarynda adatça Köne Ähtiň grek terjimesinden sitata getirdi. Ol öz argumentlerini ynsan däp-dessurlaryna, rabbinik düşündirişlere ýa-da beýleki çeşmelere esaslandyrmady, hatda käte olardan sitata getirse-de. Ahyrsoňy, ýehudylar Kitabyň halkydy, şonuň üçin olaryň bilen Mukaddes Ýazgylary ulanmak mantyklydy.
Iman etmeýän butparazlara ýüzlenende, Pawlusyň başlangyç çemeleşmesi başgaçady. Birinji syýahatynda butparaz köpçüligiň öňünde duranda (Resullaryň Işleri 14:15-17), Pawlus Mesih baradaky Mukaddes Ýazgylary ulanmady, ne-de Afinyly filosoflar bilen gürleşende (17:16-31). Olaryň Hudaýyň Sözünden habary ýokdy. Şol ýagdaýlarda resul Ýaradyjy bilen baglanyşykly Mukaddes Ýazgylardaky argumentleri ulandy, sebäbi her bir ynsanyň öz Ýaradyjy-Hudaýyna hasabat bermek ukyby bar (Rimliler 1:18-32).
Pawlus sinagogalardaky ýehudy halky we prozelitler2 bilen gatnaşyklarynda Mesihiň nusgasyny yzarlady, sebäbi Ol köplenç Mukaddes Ýazgylara salgylandy (Ýahýa 5:43-47 serediň). Direlişinden soň, Reb Emmausdan iki şägirt bilen we Iýerusalimdäki On bir bilen delillendirdi (Luka 24:25-27,44-46), Mukaddes Ýazgylaryň Özü baradadygyny görkezdi. Rebiň mysaly dogry çemeleşmäni görkezýär.
“Mukaddes Ýazgy” (Grekçe: graphē) Resullaryň Işlerinde ýedi gezek, ýekelik ýa-da köplük görnüşinde duş gelýär (1:16, 8:32,35, 17:2,11, 18:24,28). Mukaddes Ýazgylaryň ähmiýeti hoş habary görkezende-de köplenç nygtalýar (2 Timoteos 3:16; Ylham 1:3 serediň).3
2. Mukaddes Ýazgylary açdy
“Açmak” sözi – gözleriň, gulaklaryň ýa-da ýüregiň – gönüden-göni manysyndan başga-da, akyly açmagyň simwoliki manysyna eýedir. Ýagny, birine düşünmäge mümkinçilik bermek. Mukaddes Ýazgylary açmak bilen baglanyşykly, ol gizlin ýa-da düşnüksiz zatlary açmagy aňladýar. Kontekstine baglylykda, dianoígō 4 sözi doly açmak, düşündirmek ýa-da terjime etmek manysyny berýär. Resullaryň Işleri 17:3-de Luka bu goşma sözüň ýörite zamanasyny ulandy, bu Pawlusyň üç yzygiderli Şabat güni Hudaýyň Sözüni “açanda” dowam edýän prosesi görkezýär. Ol Mukaddes Ruhyň güýjünde Mukaddes Ýazgylary açmagyň5 dowamly prosesini aňladýar.
3. Mesihiň ölümi we direlişi Mukaddes Ýazgylardan subut edildi
Pawlusyň Salonikadaky gullugynda üçünji açar söz “subut etmek” boldy. Luka Pawlusyň “Mesihiň ejir çekmelidigini we ölümden direlmelidigini subut edýändigini, we ‘size wagyz edýän bu Isa Mesihdir’ diýýändigini” ýazdy (Resullaryň Işleri 17:3 ESV). 3-nji aýatyň başynda ýerleşýän “subut etmek” sözi “görkezmek,” “öňüne goýmak,” “tabşyrmak,” “ynanmak,” “ýerleşdirmek” ýa-da “öwmek” diýip hem terjime edilip bilner.6 Luka şol bir kök görnüşini (Gr: títhēmi) ulandy, ýöne başga bir öň goşma ex bilen, “-dan” manysyny berýän, Priskilla we Akila Rebiň ýoluny Apollosa Mukaddes Ýazgylardan düşündirende (18:26). Ol Pawlusyň Rimdäki ýehudy ýolbaşçylara düşündirişleri (28:23) we Petrusyň Iýerusalimdäki ýehudy ýolbaşçylary bilen çekişmeleri (11:4) üçin hem şony etdi.
Resullaryň Işleri 17:3-de Luka bu ýörite kök görnüşini (títhēmi), para öň goşmasy bilen bilelikde ulandy, bu Pawlusyň Mukaddes Ýazgylardan delilleriň goýumyny goýýandygyny nygtamak üçin. Öz nutugynda resul Mesihe degişli esasy argumentleri we inkär edip bolmaýan netijeleri alyp biljek berk iş bazasyny döretdi. Şol bir söz “görkezmek” diýip hem terjime edilip bilner, we Luka bolup geçen zatlary gysgaça jemlemek üçin ony ulandy. Pawlusyň Salonikadaky ýehudylar bilen çekişmeleri (2-nji aýat) gaty uzak dowam edip bilýärdi. Resul öz argumentleriniň Mukaddes Ýazgylara esaslanýandygyny, dürli rabbinik teoriýalara däl-de, görkezmäge başardy.
Rabinler Mesihiň ejirleri baradaky pygamberlikleri we Onuň şöhratlary baradaky beýleki pygamberlikleri iki Mesihiň bolmalydygyny öňe sürmek bilen düşündirmäge synanyşdylar: “Mesih Ben Ýusup” – ejir çekýän Mesih, we “Mesih Ben Dawut” – şöhratly we höküm sürýän Mesih. Pygamberler bu görünýän paradoks bilen göreşdiler, ýöne olara Mukaddes Ýazgylaryň şol bir Mesihiň iki dürli gelmegine degişlidigi açyldy (1 Petrus 1:10-11). Petrus şeýle hem perişdeleriň, haýran galan synçylar hökmünde, bu zatlara gaty gyzyklanýandygyny, hatda olaryň göni gatnaşygy bolmasa-da (12-nji aýat; 1 Korinfliler 11:10 serediň) ýazdy.
Ynsan ýalňyşlygy we hatda şägirtleriň ýürekleriniň gatamagy sebäpli, Reb Isa olara, Öz direlişinden öň we soň (Luka 9:22, 13:33, 17:25, 22:37, 24:26-27,46), Özüniň ejir çekjekdigini, öljekdigini we ýene direljekdigini, we diňe şeýle ýagdaýda Öz şöhratyna girjekdigini düşündirdi. Direliş güni perişdeler şol bir nokady tassykladylar (24:4-7).
Pawlus Öz Halypasynyň mysalyndan ybarat bolup, Hudaýyň meýilnamasy boýunça Mesihiň ejir çekmelidigini, ölmeldidigini we ölülerden direlmeldidigini subut edip bildi. Pawlus soňra Isa Rebbiniň Mesihdigini düşündirdi. Mesih ýer ýüzünde wagtynda, Özüniň Mesihdigini köp ýollar bilen görkezdi. Ol muny tassyklamak üçin ýeterlik subutnamalar berdi, dürli rabbin teoriýalaryny ret edip, olaryň ýalňyşlyklaryny açyp görkezdi. Muňa garamazdan, ähli subutnamalar ret edildi we bu gatylyk sebäpli (Matta 12-ä serediň), Reb Öz döwrüniň adamlaryna, Ol yzyna gelende Özüni garşylamaga taýyn bolýançalar, Özüni gaýtadan görmejekdiklerini aýtdy (Matta 23:39; Işaýa 53:10; Zakarýa 12:10-a serediň).
Olaryň ret etmegine garamazdan, Hudaýyň maksatnamasy ýerine ýetirildi (Resullaryň Işleri 2:23-24) we Rebbimiz Isa Mesihiň direlişinden we beýgelmeginden soň, Ol gökden Mukaddes Ruhy iberdi (33-nji aýat). Hudaýyň Ruhy, şöhratlanan Mesihiň adyndan, şägirtler arkaly, millete Hudaýyň merhemetiniň ikinji teklibini hödürledi, hatda olar Öz Mesihlerini kowup çykaran bolsalar-da. Gynansak-da, bu teklip hem ret edildi, Stiweniň daşlanmagy bilen tamamlandy (Resullaryň Işleri 7). Mukaddes Ruh, emma, köp sinagogalarda, hatda Iýerusalimden uzakda-da saýlanan halka şaýatlyk etmegini dowam etdirdi. Ol muny Pawlus arkaly etdi, öňki yzarlaýjy, ikinji milli ret edişden soň Reb tarapyndan çagyrylan. Bu öňki garşydaş Mesihiň habarçysy bolupdy we indi Isanyň Hudaýyň Ogly we Mesihdigini açyk tassyklady (Resullaryň Işleri 9:20,22). Pawlus esasan Rebbiniň ýer ýüzünde yglan eden şol bir habary hödürledi, Ýahýanyň hoş habarynda jemlenen ýaly, “Bular Isanyň Mesih, Hudaýyň Oglydygyna ynanmagyňyz üçin ýazylandyr, we ynanmak bilen Onuň adynda ýaşaýyş tapmagyňyz üçin” (20:31). Luka Pawlusyň habaryny üç nokada jemledi: Isanyň ejirleri, Onuň direlişi we Onuň Mesih hökmünde şahsyýeti. Mesihiň Injil beýanyny tassyklap, Pawlus bu zatlaryň Isanyň şahsyýetinde we işinde ýerine ýetirilendigini tassyklady.
4. Mukaddes Ýazgylara görä yglan edildi
“Yglan etmek” sözi, geljek Patyşanyň habarçysy Ýahýa Baptist öz gullugynda beren ýaly, köpçülikleýin şaýatlygy aňladýar. Käbirleri bu sözi “wagyz etmek” diýip terjime edýärler, bu bize wagyz barada pikir etdirýär, ýöne “yglan etmek” has köp zady aňladýar.
Mesih indi, ölülerden direlişi netijesinde, gökde we ýerde ähli hukuklara eýedir, sebäbi ähli güýç ýa-da ygtyýar Oňa berildi (Matta 28:18; 1 Petrus 3:22). Şonuň üçin Pawlus Isanyň Mesih, Hudaýyň Saýlanandygyny yglan etdi. “Yglan etmek” Mesihiň ygtyýarynyň köpçülikleýin yglan edilmegine degişlidir we ony ykrar etmäge ýa-da kabul etmäge çagyryşy aňladýar. Bir wagtlar ret edilen Nazaretli Isanyň, indi ähli ygtyýara eýe bolan hukuklary kabul edilmelidir. Hiç bir ynsan bu borçdan boşadylmaýar, hatda ýykylan perişdeler hem ony ykrar etmeli we Isanyň Rebdigini köpçülikleýin boýun almaly (Filipililer 2:10-11). Ähli imanlylar Mesihiň ret ediliş döwründe Onuň hukuklaryna boýun bolmak we olary yglan etmek bilen Oňa hormat goýup bilerler, hatda Ol bu dünýä ýa-da Onuň ýerdäki halky tarapyndan heniz köpçülikleýin hormatlanmasa-da.
5. Mukaddes Ýazgylar arkaly ynandyryldy
Pawlusyň Salonikadaky gullugynyň netijesinde, sinagogadaky ýewreýleriň bir bölegi ynandyryldy ýa-da ynanmaga mejbur edildi, şeýle hem sinagoga gatnaşýan Hudaýdan gorkýanlaryň köpüsi, olaryň käbirleri prozelitlerdi (Resullaryň Işleri 17:4). Olara üçünji topar goşuldy: butparazlardan Hudaýa ýüz öwüren köp sanly görnükli aýallar (1 Salonikliler 1:9). Şol bir jogap Pawlusyň ilkinji missionerlik syýahatynda hem boldy, köp adamlar “ynandyryldy” (Resullaryň Işleri 13:43 NKJV). Luka “ynandyrmak” (grekçe) peíthō) sözüni, garşylykly netijeleri görkezende ulandy: ýewreý garşydaşlary Pawlus bilen Barnabasa garşy köpçüligi ynandyrmagy başardylar (14:19), şol bir wagtda Pawlusyň gullugynyň oňyn täsirleri agdyklyk etdi. Pawlusyň Korinfdäki soňky saparynda (18:1,4) we üçünji missionerlik syýahatynda (19:8) hem şeýle boldy. Efesdäki uly gozgalaňda, iş uly duşmançylyk bilen garşylandy, köp adamlaryň Pawlus we hristianlar tarapyndan ynandyrylandygy barada aýyplamalar ýaňlandy (26-njy aýat).
Siz nähili, eziz okyjy? Ynandyrylmak zerurlygy bar. Pawlusyň Rimde tussag hökmünde gelmeginden soňky döwri göz öňüne getiriň, ol öňki ýörelgesini dowam etdirdi, ýewreý ýolbaşçylaryny Mesihe ynanmaga ynandyrmaga synanyşdy. Ol Köne Ähti esas hökmünde ulandy we ýene-de netijelerde görnükli tapawut boldy, diňleýjilerde habary kabul etmek üçin iman bardygyna baglylykda (28:23-24). Birnäçe ýyl öň, ýarym ýewreý bolan Patyşa Agrippa ynandyrylmady, sebäbi ol hristian bolmak islemeýän ýaly görünýärdi (26:28, 11:26; 1 Petrus 4:16-a serediň). Dogry görnüşli ynam, ynandyrylmak,7 iman bilen baglanyşyklydyr (Rimliler 10:9-21). Emma, Agrippa ynanmady, sebäbi ol öz pikirlenmesine ynanýardy. Iman, Hudaýa doly ynanmagy aňladýar. Ýewreýler 2:13 ynamy we imany Hudaýa ynanmak bilen baglanyşdyrýar, bu ynam we baglylyk Rebbimiz Isa ýer ýüzünde wagtynda görkezildi. Hakyky iman we boýun egmek bilelikde gidýär (11:8, 13:17).
Pawlusyň Salonikadaky gullugynyň netijesinde, käbir ýewreýler ynanmaga başlady, şeýle hem “dindar grekleriň uly köpçüligi we görnükli aýallaryň az bolmadyk bölegi” (Resullaryň Işleri 17:4). Şol bir aýatda olaryň “Pawlus bilen Silas bilen birleşendigi” aýdylýar, bu bolsa bu üç topardan ynanan adamlaryň suwa çümdürilendigini we Reb Isanyň şägirtleri bolandygyny aňladýar (Matta 28:19-20). Emma, bu ynanmaýan ýewreýleriň gabanjaňlyk ýa-da göriplik bilen gozgalaň turuzmagyna sebäp boldy (Resullaryň Işleri 17:5, 5:17, 7:9, 13:45; Matta 27:18; Filipililer 3:6; 1 Salonikliler 2:15-16-a serediň). Pawlus bilen Silasy tapmaga synanyşyp, olar Jeýsonyň öýüne hüjüm etdiler, sebäbi ol bu ýat adamlary 8 kabul edipdi. Olary tapman, gahar-gazaba münen ýewreýler Jeýsony we käbir imanlylary tutup, ýerli häkimiýetleriň ýa-da şäher resmileriniň (grekçe) polytárchas) öňüne sürdüler. Bu termin esasan Makedoniýada ulanyldy, bu Lukanyň ýazgylarynyň jikme-jikligini görkezýär. Pawlusyň myhmany bolan Jeýson (Resullaryň Işleri 17:5-7), ady ýewreý ady Ýeşuwa bilen baglanyşykly bolan hellenistik ýewreýdi we Pawlusyň garyndaşy bolup bilerdi (Rimliler 16:21). Jeýson, ähtimal, täze ýygnagy hem kabul edenligi üçin, birnäçe dogan bilen birlikde kazyýetiň öňünde aýyplandy – ählisi täze imanlylar (Resullaryň Işleri 17:4; 1 Salonikliler 1–2-ä serediň).
Halkyň öňüne getirilen (grekçe) dēmos)9 imanlylar garşydaşlary tarapyndan Roma garşy gozgalaňyň bir bölegi bolmakda aýyplandy, “dünýäni 10 tersine öwüren bu adamlaryň” ýolbaşçylygynda (Resullaryň Işleri 17:6 ESV). Kazyýet nukdaýnazaryndan, bular ýalan aýyplamalardy, ýöne ahlak nukdaýnazaryndan olarda käbir hakykat bardy. Hoş habar, Ikinji Adam bilen baglanyşykly gowy we täze zatlary tanatmazdan ozal, ilkinji adamyň nämedigini we nämäni aňladýandygyny bir gyra goýmagy aňladýar (Rimliler 5-e serediň). Adamyň we onuň ýykylan nesliniň ýerine, hoş habar “başga bir Adamy” we Oňa degişli zatlary hödürleýär, bu zatlary tersine we aşakdan ýokary öwürmegi aňladýar.
Mundan başga-da, Resullaryň Işleri 17:7-däki aýyplama hakykatyň we ýalanyň garyndysydy, duşmanyň edýän işlerinde hemişe şeýle bolýar. Hristianlar Sezaryň kararlaryny bozmaýardylar ýa-da başga bir patyşanyň ýolbaşçylygynda gozgalaň başlamadylar. Bu pitne bolardy, Reb Pilatusyň öňünde ýalan aýyplanypdy (Luka 23:2). Aýyplama, hristianlaryň başga bir patyşa,11 Isa degişlidigi manysynda dogrydy – ýöne olar Imperatora garşy gozgalaň başlaýardylar diýen manysynda däl (Rimliler 13:1-8; 1 Petrus 2:13-17-ä hem serediň). Bir gün, belki gaty ýakyn wagtda, Hudaýyň ýüregine laýyk Patyşa ähli zady tertibe salar. Aslynda, Ol ähli zady we her kimi Hudaýa boýun egdirmek üçin zatlary tersine öwrer.
Şol wagtda, Salonikadaky garşydaşlar köpçüligi we ýerli häkimiýetleri biynjalyk etmek üçin ýeterlik zat aýtdylar (Resullaryň Işleri 17:8). Rebbiniň merhemetinde, Ol Pawlusy we hristianlary goraýardy, şonuň üçin olara hakyky zyýan ýetmedi (9-njy aýat). Jeýsonyň we beýlekileriň tölemeli bolan howpsuzlyk depozitiniň şertleri, ähtimal, Pawlus bilen Silasyň gitmeli we şol ýerden uzakda galmaly bolandygyny aňladýardy. Şonuň üçin imanlylar olary ugratdylar we olar öz howpsuzlyklary üçin gijesine syýahat etdiler (10-njy aýat).
6. Mukaddes Ýazgylary şatlyk bilen kabul etmek
Pawlusyň Hudaýyň Sözüni hödürlemegine garşylyk, resuly we onuň ýoldaşlary Silasy we Timoteosy Berea gitmäge mejbur etdi (10-njy aýat). Ol ýerde Hudaý Öz Sözüniň ýaýramagynyň öňüni alyp bolmaýandygyny görkezdi (6:7, 12:24, 19:20; 2 Timoteos 2:9-a serediň). Öň, Stiweniň ölüminden soň, güýçli yzarlaýyş başlapdy, ýöne ol hoş habar tohumynyň has giň ýaýramagyna sebäp bolupdy. Rebbiniň Salonikadaky täze imanlylaryň yzarlaýşyna rugsat bermeginiň sebäplerinden biri, habaryň başga ýerlere hem ýetmegi üçindi. Başga bir maksat, täze imanlylary Rebbe bil baglamaga we olary ösdürmäge sebäp bolmak bolup bilerdi (Rimliler 5:3-5; Ýakup 1:2-4,12).
Her niçigem bolsa, Pawlus we onuň ýoldaşlary Salonikadan takmynan 50 mil günorta-günbatarda ýerleşýän Berea geldiler, ol ýerde adaty boýunça sinagoga gitdi. Salonikadaky ýewreýleriň köpüsi Pawlusyň habaryna garşy çykypdy, ýöne Bereadaky ýewreý diňleýjileri başga bir garaýyş görkezdiler we ony we onuň gullugyny kabul etmäge taýyndylar. Luka olaryň pikirlenişini Salonikadakylardan has asyllydygyny we Sözüni “ähli höwes bilen” kabul etmäge taýyndygyny belläp beýan etdi (Resullaryň Işleri 17:11). Salonikanyň möhüm şäherindäki ýewreý ilatynda şeýle ýagdaý bolmandy, hakyky hristian bolanlaryň açyk aýratynlygy bilen (1 Salonikliler 1:5-10).
Bereadaky ýewreýler her gün Mukaddes Ýazgylary “bu zatlaryň şeýledigini bilmek üçin” gözden geçirýärdiler (Resullaryň Işleri 17:11 NKJV). Bu aýat Hudaýyň Sözüne iki dürli termin bilen degişlidir:
- Lógos – Pawlusyň hödürlän we Berealylaryň kabul eden düşünjesini we esasyny nygtaýar, ony Hudaýyň Sözünden barlap görenlerinden soň.
- Mukaddes Ýazgylar – olaryň Hudaýyň ýazmaça Sözüne bil baglandygyny nygtaýar.
Mundan başga-da, Berealylar Sözüni ruhy höwes we yhlas bilen derňediler. Olaryň merhemetli kabul edişi we Hudaýyň diri Sözüne hormatly çemeleşişi, Simeonyň Çaga Isany eline alşyny, hakyky manysynda “kabul edişini” ýatladýar (Luka 2:28). Berealylar Sözüni hormat bilen we söýgi bilen kabul etdiler we ony hakykatdan-da özleşdirdiler – bu tebigy adamyň edip bilmeýän zadydyr (1 Korinfliler 2:14). Salonikada hakyky imanly bolanlar Berealylaryň edýän işini edipdiler. Olar hem Pawlus we onuň ýoldaşlary tarapyndan hödürlenen habary Hudaýyň Sözü hökmünde kabul edipdiler, bu habar köpçülik ony ret eden bolsa-da, uly netijeler bilen işledi (1 Salonikliler 1:5-6; 2:13).
7. Mukaddes Ýazgylary her gün derňemek
Berealylar “bu zatlaryň şeýledigini bilmek üçin Mukaddes Ýazgylary her gün derňeýärdiler” (Resullaryň Işleri 17:11 ESV). Işlik formasy olaryň muny yzygiderli edýändigini görkezýär. Olar Hudaýyň Sözü bilen meşguldylar, diňe okamak, gaýtalamak ýa-da ýatlamak bilen däl – bularyň hemmesi gaty möhüm – eýsem Mukaddes Ýazgylary Mukaddes Ýazgylar bilen deňeşdirýärdiler, ruhy taýdan. Bu, bu görnüşli derňewiň hakyky imanlylar tarapyndan edilendigini aňladýar, sebäbi Söz “ruhy taýdan saýgarylmalydyr” (1 Korinfliler 2:14). Başgaça aýdylanda, Bereadaky täze imanlylar Pawlusyň ýewreý Mukaddes Ýazgylaryndan Isany Mesih hökmünde hödürläninde edýän işini öwrendiler, grek terjimesini ulanyp, sebäbi Rim imperiýasyndaky köp ýewreýler grek dilini has gowy bilýärdiler. Şeýlelik bilen, olar Hudaýyň Sözüni derňemäge, bahalandyrmaga, deňeşdirmäge we barlamaga başladylar, edil Pawlusyň çemeleşişi ýaly. Bu täze imanlylar öz gezeginde başgalara öwretmäge ukyply boldular, edil Saloniklileriň öwrenişi ýaly we Pawlusyň Timoteosa öwredişi ýaly (1 Salonikliler 1:6-9, 2:13; 2 Timoteos 2:2). Bular ýetişmäge tarap ruhy ösüşiň ajaýyp mysallarydyr, bu Pawlusyň ähli imanlylar üçin gullugynyň möhüm maksadydyr (Koloseliler 1:28).
“Her gün” sözi Täze Ähtde 17 gezek duş gelýär13 we bu bize möhüm sapaklar berýär. Bu termin Köne Ähtiň köp ýerlerinde duş gelýär, Hudaý bilen her günki gatnaşygyň ähmiýetini nygtaýar, edil manna we Hudaýyň akyldarlygyny diňlemek ýaly (Müsürden Çykyş 16:5; Süleýmanyň Tymsallary 8:34). Hudaýyň Sözüne degişli bolsa, “Mukaddes Ýazgy(lar)” sözüniň grek tekstinde 50 gezek ulanylmagy onuň ähmiýetini görkezýär, “logos” sözüniň has köp gezek duş gelýändigini aýtmasak-da.
Resullaryň Işleri 17:11-de Luka Berealylaryň Hudaýyň Sözüniň getirýän şatlygyny tapan ajaýyp mysalyny jemledi, mezmurçynyň köp wagt mundan ozal aýdyşy ýaly:
Men Siziň Sözüňize şatlanýaryn, uly hazyna tapan ýaly (Zebur 119:162 NKJV).
Goý, biz bu mysallara eýerip, şol ajaýyp aýratynlyklary görkezeliň.
Berea ýewreýleriniň asylly pikirli bolandygyny, Salonikadakylardan has asyllydygyny nygtamak gowy bolup biler, olaryň köpüsi öňden gelen pikirli we çydamsyzdy. Bu olaryň hormatly garaýşyny beýan edýär. Olar Sözüni kabul etdiler, Pawlus üçin gapyny açyp, ýürekleriniň jogabyny görkezdiler. Şeýle edip, olar Sözüni, Lógosy, iň uly Myhmany, Hudaýyň Sözüni degişli hormat bilen kabul etdiler. Pawlus soňra ýazdy: “Şonuň üçin siz Reb Isa Mesihi kabul eden ýaly, Onuň içinde ýöräň” (Koloseliler 2:6). Berealylar muny ähli höwes ýa-da taýýarlyk bilen etdiler, ýürekleri ýanyp başlan ýaly güýçli isleg bilen, edil Emmausyň iki şägirdiniň direlen Rebi içeri çagyryşy ýaly (Luka 24:32). Olaryň ýazmaça Söz bilen meşgullanmagy gündelik maşkdy, bu has köp amaly sapaklary aňladýar.
Olar Mukaddes Ýazgylary derňeýärdiler, has köp bilmek islegi bilen dowamly gözlegde bolýardylar (1 Petrus 1:10-11), özleriniň çuňňur we dowamly gyzyklanmasyny görkezýärdiler. Şeýle gözleg hemişe dowam eder. Berealylar rabbin ýazgylaryny ýa-da adamlar tarapyndan döredilen agyzdan-agza geçýän däp-dessurlary gözlemediler, eýsem olar Hudaýyň Sözü bilen öz meşgullanmalarynyň Çeşmesi we Maksady hökmünde güýçli meşguldylar (2 Timoteos 3:16; 2 Petrus 1:19-21-e serediň).
8. Mukaddes Ýazgylara ynanmak we boýun egmek
Imanyň şeýle ynamy, Saloniklileriň käbirlerinde hem görenimiz ýaly, Bereadaky ýewreýleriň köpüsini häsiýetlendirdi, olar Mukaddes Ýazgylary kabul etmäge uly isleg bildirdiler. Rimliler 10:17 Sözüni diňlemek we kabul etmek bilen iman arkaly jogap bermegiň arasyndaky baglanyşygy düşündirýär. Şol bir bap ýürekde ynanýan zat bilen agyz bilen boýun alýan zadyň arasyndaky baglanyşygy tassyklýar (9-11-nji aýatlar). Mundan başga-da, şeýle boýun alma bilen Salonikadaky we Bereadaky imanlylaryň soňky köpçülikleýin şahsyýetiniň arasynda ýakyn gatnaşyk bar, sebäbi olar Pawlus we onuň topary bilen birleşdiler. Bu, Ýakubyň nesihatyna görä, hereketdäki imandyr: “Sözüň diňleýjileri däl-de, ýerine ýetirijileri boluň, özüňizi aldamakdan saklanyň” (Ýakup 1:22). Emma, iki şäherde-de ynanmaýan ýewreýler täze imanlylara garşy çykdylar we olary yzarladylar (Resullaryň Işleri 17:5-9,13).
Iman, Hudaýyň Özüni görkezişi ýaly, Oňa bil baglamakdyr. Bu täze mesihçiler, köp ýehudylaryň häzirki wagtda-da edişi ýaly, Hudaýyň açyşyna ynanýardylar. Olar Patriarhlara Özüni açan Hudaýyň, Öz Oglunyň missiýasynda-da Özüni açandygyny düşündiler. Gynansak-da, köp ýehudylar Hudaýyň hakykatynyň we Onuň açyşynyň bu ösüşine ynanmaýarlar, bu aýdylýanlara garşydyr. Emma Bereýadaky imanlylar bu ylahy missiýa dogry jogap berdiler, sebäbi ynanmak boýun egmekligi aňladýar (Ýahýa 3:36; Rimliler 1:5, 16:26). Bu mesele bilen baglanyşykly, Ýahýanyň gysgaça beýany örän peýdalydyr: “Bular Isa Mesih, Hudaýyň Ogly diýip ynanmagyňyz üçin, we ynananyňyzda Onuň ady bilen ýaşaýşyňyz üçin ýazylandyr” (Ýahýa 20:31).
Mesih − Mesih-Isa, Ýeşua − Hudaýyň Ogly we biziň imanymyzyň Obýekti we Merkezi, “şöhrat we hormat bilen täçlenen” Ynsan Oglydyr (Ýewreýler 2:9). Ol Resullaryň Işleri kitabynyň esasy temasydyr. Onuň Mukaddes Ýazgylaryň ýerine ýetirilmeginde çeken ejirleri we direlişi, Resullaryň Işleri kitabynda ýedi dürli adam – Isa Mesih, Petrus, Stefan, Filip, Barnabas, Pawlus, Apollos – tarapyndan Iýerusalimden Roma çenli köp dürli ýagdaýlarda beýan edilen temalardyr. Şonuň üçin iman, täze bir filosofiýa, bir ideýa, din ýa-da teologiýa bil baglamak däl-de, eýsem Isa Mesihiň Özüne, hakyky we diri Hudaýa bil baglamakdyr. Bellenilmeli zat, Nazaretli, ýöne Betlehemde doglan kiçigöwünli Isa – Onuň ady “Ýahwe halas edişdir” diýmegi aňladýar – Hudaýdyr, ebedi Atanyň ebedi Ogludyr. Ýahýanyň Hoş Habaryndan başga-da, Ýewreýlere Ýazylan Hat Onuň şahsyýetiniň beýikligini has gowy düşünmek üçin aýratyn kömek berýär. Bu düşünjeler ynsan aňynyň düşürip bilmeýän köp sanly syrlaryny öz içine alýar, ýöne iman olary kabul edýär we sežde edýär!
SOŇKY BELLIKLER
- Bu işlik Resullaryň Işleri kitabynda on gezek (17:2,17, 18:4,19, 19:8-9, 20:7,9, 24:12,25) duş gelýär, hemişe Pawlusyň gullugy bilen baglanyşyklydyr. Ol ýene üç gezek (Markus 9:34; Ýewreýler 12:5; Ýahuda 1:9) duş gelýär.
- Bular Hudaýyň ýerdäki halkyna gyzyklanan we dürli derejelerde olaryň dinine goşulan butparazlardyr. Erkeklerden has köp aýallar, sebäbi sünnet, ýehudilikde erkekler bilen çäklenýärdi we häzir hem şeýledir.
- “Hoş habar bermek” işligi (Grekçe. euaggelízō) Mukaddes Ýazgylara laýyklykda, Hudaýyň adyndan hoş habar ýaýratmak diýmegi aňladýar. Resullaryň Işleri kitabynda Pawlus bilen baglanyşykly ýedi gezek ulanylýar (13:32, 14:7,15,21, 15:35, 16:10, 17:18).
- Ol Lukaň ýazgylarynda ýedi gezek (Luka 2:23, 24:31-32,45; Resullaryň Işleri 7:56, 16:14, 17:3) we Markus 7:34-de bir gezek duş gelýär.
- Bu işligiň ýönekeý görnüşi (öň goşulmasyz dia) Täze Ähtde 77 gezek (mysal üçin Matta 2:11, 3:16, 5:2) duş gelýär we köplenç açyk (ýa-da açylan) gapy, asman, gözler, agyz ýa-da ýazgy bilen baglanyşyklydyr.
- “Görkezmek,” “goýmak” ýa-da “subut etmek” işligi (Grekçe. paratíthēmi) köp aýatlarda duş gelýär (Matta 13:24,31; Markus 6:41, 8:6-7; Luka 9:16, 10:8, 11:6, 12:48, 23:46; Resullaryň Işleri 14:23, 16:34, 17:3, 20:32; 1 Korinfliler 10:27; 1 Timoteos 1:18; 2 Timoteos 2:2; 1 Petrus 4:19). Resullaryň Işleri 9:22-de “subut etmek” diýlip terjime edilen işlik başgadyr (Grekçe. sumbibázō) we bu Täze Ähtde ýedi gezek duş gelýär.
- Grek işligi “boýun egmek” ýa-da “ynandyrmak” (peíthō) Resullaryň Işleri kitabynda 17 gezek duş gelýär (5:36-37,39, 12:20, 13:43, 14:19, 17:4, 18:4, 19:8,26, 21:14, 23:21, 26:26,28, 27:11, 28:23-24).
- Bu ýerde Luka “kabul etmek” işligini (Grekçe. hupodéchomai) Marta we Zakkeýiň Rebbi nähili kabul edendigini beýan etmek üçin ulandy (Luka 10:38, 19:6). Ol myhmany garşylamak ýa-da myhmançylyk etmek diýmegi aňladýar.
- Diňe Resullaryň Işleri kitabynda (12:22, 17:5, 19:30,33) duş gelýän termin, Hellenistik şäherde raýatlaryň resmi işleri alyp barmak üçin çagyrylan ýygnagyna degişlidir.
- Bu söz Rim imperiýasyny (Grekçe. oikouménē) aňladýar. Ol Lukaň ýazgylarynda 8 gezek (Luka 2:1, 4:5, 21:26; Resullaryň Işleri 11:28, 17:6,31, 19:27, 24:5) we başga ýerlerde ýene 7 gezek (Matta 24:14; Rimliler 10:18; Ýewreýler 1:6, 2:5; Ylham 3:10, 12:9, 16:14) duş gelýär.
- “Başga bir patyşa” (Grekçe. héteros), ýagny başga bir görnüşli, Efiopiýaly agasynyň beren soragyna meňzeş: “Pygamber muny kim hakda aýdýar, özü hakdamy ýa-da başga bir adam hakda?” (Resullaryň Işleri 8:34 NKJV). Isa Mesih “başga bir Adam” we şeýle hem “başga bir Patyşa,” çünki Ol zatlaryň düýbünden täze bir tertibini aňladýar. Luka “ héteros ” sözüni öz ýazgylarynda 49 (7x7) gezek ulandy. Täze Ähtiň galan böleginde ol ýene 49 gezek duş gelýär. “Başga” sözi, şol bir görnüşdäki (Grekçe. ἁllos) has köp ulanylýar.
- Olaryň Sözi kabul etmegi, Hudaýyň Sözüni getiren adamlary kabul etmek ýa-da öz içine almak bilen bilelikde boldy, Pawlusyň garşydaşlarynyň häkimiýetlere aýdyşy ýaly (Resullaryň Işleri 17:7). Apollos hem şoňa meňzeş tejribe geçirdi, ol hakykaty has takyk öwrenmeli bolanda, şonuň üçin Akila we Priskilla ony öz öýlerine aldylar (18:26). Bu mysallar bize Hudaýyň kabul edenlerini kabul etmegi öwredýär (Rimliler 14:1,3, 15:7; Filemon 1:17; seret 3 Ýahýa 1:8).
- Her gün (Grekçe. kath hēméran) Matta 26:55; Markus 14:49; Luka 9:23, 11:3, 16:19, 19:47, 22:53; Resullaryň Işleri 2:46-47, 3:2, 16:5, 17:11, 19:9; 1 Korinfliler 15:31; 2 Korinfliler 11:28; Ýewreýler 7:27, 10:11-de duş gelýär.
Resul Pawlusyň Fessalonikadaky gysga wagtlyk galmagynda öwreden zatlaryny göz öňünde tutmak peýdaly bolar. Sinagogada ol Mesihiň ejir çekmelidigini we ölülerden direlmelidigini tassyklady. Mundan başga-da, ol Hudaýyň Patyşalygyny yglan etdi. Fessalonikada galan döwründe ol şägirtlere Rebbiň gelmegini we oňa degişli köp zatlary öwretdi, bu hatlary okanyňda doly aýdyňdyr. Diňe Rebbiň dirileriň – bu dünýäniň – höküm etmek üçin gelmegi hemmelere yglan edildi. Olara geljek gazapdan gaçmak üçin ündeldi, ondan Isa Halas edijidir. Hemmelere mälim bolan faktlary yglan etmek zerurdy; ýöne Pawlus halas ediş, Rebbiň şahsyýeti we Onuň gelmegi hakda gürledi. Bular häzirki wagtda köp wagyzçylaryň öwredýänlerinden has beýik taglymatlardyr. Biziň üçin ölen Mesih arkaly häzirki halas ediş aýdyň yglan edildi, şeýlelikde biz Onuň bilen ýaşarys. Örän ýönekeýlik we aýdyňlyk bilen: Mesih biziň günälerimiz üçin öldürildi, jaýlandy we üçünji gün direldi (1 Korinfliler 15:3-4). Biz faktlaryň gymmaty barada pikirlenýäris, we bu zerurdyr; ýöne faktlar näçe köp subut edilse, wagyz şonça-da güýçli bolar. —Jon N. Darbi, Resullaryň Işleri Barada Oýlanmalar (uýgunlaşdyrylan).






