Dokuz aýlyk gyzy bolan bir dostumyz: “Çaga terbiýelemek, elbetde, meniň durmuşymda eden iň kyn işim, ýöne iň lezzetli işim hem” diýdi. Ol 15 ýyldan soň hem muny lezzetli hasaplarmy? Geliň, ene-atalaryň ýetginjeklik döwrüniň köplenç çylşyrymly ýyllarynda nädip ýaşap biljekdigine seredeliň.
Ýetginjeklik
Ýetginjeklik döwri, çagalaryň fiziki we emosional taýdan ene-atalaryna bagly bolmakdan garaşsyz we öz-özüni üpjün edýän bolmagyna çenli uly üýtgeşmeleriň döwri. Olar ene-atalarynyň gözegçiliginde bolmakdan saýlama erkinligine we özbaşdaklyga tarap hereket edýärler. Bu döwürde olar köp babatda ene-atalaryndan aýrylyşyp, özbaşdak şahsyýet bolup, şahsy gymmatlyklaryny ösdürýärler.
Luka 2:40-52, Mukaddes Kitapda Isa Mesihiň çagalykdan ýetişmäge çenli durmuşy barada aýdylýan zatlaryň hemmesi. Ilki bilen, Ol fiziki, akyl we ruhy taýdan ösdi (40-njy aýat). Soňra biz Ony 12 ýaşynda ybadathanadaky mugallymlaryň arasynda “olara gulak asyp we olara soraglar berip” görýäris (46-njy aýat). Bu döwürde Ol henizem öýünde ýaşaýardy we ene-atalaryna boýun egýärdi (51-nji aýat). Indiki bapda biz Isanyň 30 ýaşynda gullugyna başlaýandygyny görýäris (Luka 3:23). Onuň ýetginjeklik döwri baradaky ýekeje aýatyň bardygyny duýduňyzmy? “Isa akylda we boýda, Hudaýyň we adamlaryň öňünde merhemetde ösdi” (Luka 2:52).
Ýetginjeklik döwri ýetişmäge tarap ösüş we kämilleşme döwri. Agzalan ösüş ugurlary şulardyr:
- Akyl – Akyl akylda artmalydyr.
- Fiziki – Beden boýda we güýçde artmalydyr.
- Ruhy – Hudaý bilen berk gatnaşyk ösdürilmelidir. Isa Hudaýy ilkinji orunda goýdy, hatda ene-atalarynyň aladalaryndan hem ýokarda (Luka 2:49,51).
- Sosial – Beýleki adamlar bilen berk gatnaşyklar ösdürilmelidir. Isa resullar bilen berk gatnaşyklar ösdürdi we köp sanly adamlar tarapyndan yzarlandy (Luka 5:15; 8:40; 22:14).
Ýetginjeklerde ösüş we kämilleşme tertipsiz we deňagramsyz bolup biler. Ýetginjekler bir ugurda beýlekisinden has ösen bolup bilerler we olaryň özüni alyp baryşlary çagalykdan ýetişenlige çenli üýtgäp biler. Ene-atalar bilen ýetginjekleriň arasyndaky gapma-garşylyk, olar ýetişmäge barýan ýoldaky basgançaklary nädogry düşünenlerinde ýüze çykýar. Ýetginjekler köplenç özleri üçin has köp erkinlik isleýärler, ene-atalar bolsa olary çäklendirip, henizem kiçi çagalar ýaly çemeleşýärler. Ýetginjekler öz hukuklaryny talap edýärler, ene-atalar bolsa köplenç ýetginjekleriň has jogapkärli hereket etmegini isleýärler. Ýetginjekler öz pikirli, pitneçi we keýpsiz bolup bilerler. Ýetginjeklik döwrüniň ýetginjekler we olaryň ene-atalary üçin şeýle kyn döwür bolmagy geň däl!
Eger ýetginjeklik ýyllary gaty rahat we parahat bolsa, ýetginjek bir zady basyp ýatyrandyr. Bu, ýetginjegiň ululyga tarap ösmezden, ene-atalaryna berk bagly bolmagyna sebäp bolup biljek uzaga çeken ýetginjeklige getirip biler. Ýetginjekler bilen ene-atalarynyň arasynda käbir dartgynlylyk we gapma-garşylyk adaty zatdyr. Geliň, bir mysaldan näme öwrenip biljekdigimize seredeliň.
“Men işimi taşlaýaryn!”
Maşgalasynda gaty kyn döwürden soň, bir ene öz ýetginjeklerine şeýle hat ýazdy: “Men uly gynanç bilen ene hökmünde size ýetmezçilik edendigimi düşündim. Men iki çagany – häzir özlerini uly hasaplaýan – gaty özdiýenli şahsyýetlere öwürdim. Size hemmämiziň birek-birege kömek etmelidigimizi öwretmegiň ýerine, men size kömek bilen bogdum we diňe ‘Ene eder!’ diýip öwretdim. Size ‘bermek we almak’ diýen hakyky manyny öwretmegiň ýerine, men size diňe meniň bermek üçin, siziň bolsa almak üçin bardygyňyzy öwretdim.
“Siz 18 ýaşa ýetensoň, islegiňizi edip biljekdigiňizi pikir edip ulaldyňyz. Men size munuň beýleki adamlara nähili täsir edip biljekdigini görkezmäge ýetmezçilik etdim. Men size hukuklar bilen birlikde jogapkärçilikleriň, esasanam öý we maşgala bilen baglanyşykly jogapkärçilikleriň gelýändigini görkezmäge ýetmezçilik etdim.
“Men size bile ýaşamak birek-birege alada etmekdigini görkezmäge ýetmezçilik etdim. Munuň ýerine, men size bu öýüň rahat işlemegi üçin hemişe ýygnajakdygymy, arassalajakdygymy we başga-da zerur bolan zatlary etjekdigimi öwretdim.
“Men sizi söýmek we size bermek has möhüm diýip pikir etdim we siziň alýan habaryňyzy sypdyrdym. Men häzir size beýlekiler üçin öz islegiňizi bir gyra goýmagy öwretmäge ýetmezçilik edendigimi görýärin. Men muny öz hereketlerim bilen görkezýärin diýip pikir etdim. Men ýalňyşdym. Men size diňe almagy öwretdim. Men size beýleki adamlara garşy jogapkärçiligi – olara hyzmat etmegiň ýollaryny gözlemegi öwretmedim. Size Isanyň mysal bilen öwredenini, ýagny beýlekilere hyzmat etmegi öwretmegiň ýerine, men size özüňizi ilkinji orunda goýmagy öwredendigim aýdyňdyr.
“Men muny nädip üýtgetmelidigini bilemok. Men öz hukuklaryny isleýän, ýöne jogapkärçiliklerini ýa-da hereketleriniň netijelerini kabul etmäge islegsiz iki özdiýenli çagany terbiýelemegiň bahasyny töleýärin. Men sizi ikinizi hem bütin ýüregim bilen söýýärin, ýöne men ýetmezçilik etdim, şonuň üçin men işimi taşlaýaryn!”
“Meni rahat goý!”
Ogly jogap berdi: “Men 18 ýaşymda, 2 ýaşymda däl! Men mekdep, ybadathana, dostlar we gyz dostlar barada ene-atalaryň goşmaça basyşlary bolmazdan öz durmuşymy ýaşap biljek ýaşymda. Siz isleseňiz-islemezseňiz-de, meni goýbermeli. Men öz dostlarymy saýlap biljek ýaşymda we durmuşymda näme etjekdigimi hem. Meni rahat goýup bilermiňiz? Men siziň menden ýokary garaşýan zatlaryňyzda sizi lapykeç edendigimi bilýärin, ýöne meniň häzirki ýagdaýymy kabul etmäge synanyşyp, meni şeýle söýüp bilermiňiz?”
Ruhlandyrma
Bu gapma-garşylykdan gysga wagt soň, bir dostu enä şeýle ýazdy: “Ene-ata bolmak kyn. Köp ene-atalar çagalary üçin elinden gelenini etmäge synanyşýarlar. Käbirleri gowy etmeýärler, sebäbi olar has gowy bilmeýärler. Beýlekiler gowy iş edýärler, ýöne özleri ony görüp bilmeýärler. Ene-atalyk üçin görkezme kitaby ýok. Siz her gün dürli meseleleri çözmek üçin saýlamalar etmeli. Men näme görýän bolsam, siz dogry saýlamalar edýärsiňiz.
“Men hünärmen däl, ýöne men ähli adamlaryň ýetişenlerinde basgançaklardan geçýändigini öwrendim. Doglandan başlap, biz ene-atalarymyza bagly; biz olara seredýäris we olaryň edenlerini gaýtalaýarys. Indiki basgançakda, biz ene-atalarymyzyň diýýän we edýän zatlarynyň ählisine garşy çykýarys. Bu kyn basgançak, ýöne zerur, sebäbi biz özümiziň kimdigimiz barada has köp bilýäris. Biz ene-atalaryň kimdigini bilýäris, ýöne olara garşy çykýançak, biz özümiziň kimdigimizi hakykatdanam bilmeýäris. Indiki basgançak hem kyn, ýöne gowy bolup biler, sebäbi biz garaşsyz bolýarys, öz aýaklarymyzda durmagy öwrenýäris, hatda ýalňyş saýlamalar we tejribesizlik sebäpli ýykylsak hem. Ýöne bu basgançaklar möhüm; biz olardan geçmesek, biz hiç haçan özara baglylyk basgançagyna ýetmeýäris, bu ýerde biz sazlaşykda işlemegi we ýaşamagy öwrenýäris.
“Bolup geçýän zat ýakymly bolmasa-da, bu erbet döwür bolmaly däl. Çäkleri bellemek bilen, siz çagalaryňyza jogapkärli we beýlekilere has ünsli bolmaga kömek etmekde uly hyzmat edýärsiňiz. Berk çäkler bolmasa, bu sapagy öwrenmek has kyn. Çäkleriň bolmazlygy köplenç özdiýenlilik we bagtsyzlyk durmuşyna getirýär.
“Men ejemden çagalary ulalanda köp ýyllaryň dowamynda onuň gadyrynyň bilinmändigini öwrendim. Bu gözýaşlar we agyry döwri. Sabyrly boluň, çäkleri bellemegi we olara garşy çykmagy dowam ediň, we çagalaryňyz bir gün minnetdarlyklaryny görkezerler. Olaryň söýgüsine hiç haçan şübhelenmäň. Olar özlerine üns berýän wagtlarynda ony aňlatmak olar üçin kyn.”
Bir mysal: Eli we onuň ogullary
Ýetginjekleriň ene-atalary Eli ýaly gowşak we ýumşak bolmaly däldirler. Ysraýylyň bu Baş Ruhany ogullarynyň “erbet adamlar” bolup, “Rebbe hormat goýmazlygyna” ýol berdi (1 Samuel 2:12 NIV). Ol “olary saklamaga ýetmezçilik etdi” we gaty garry bolýança olara käýinmedi (1 Samuel 2:22-25; 3:13). Ol Hudaýdan has köp ogullaryna hormat goýdy (1 Samuel 2:29). Ol olara islegiňi etmäge ýol berdi we olar gözegçilikden çykan uly ruhanylar bolup ýetişdiler. Ýetginjekleriňize islegiňi etmäge ýol bermäň. Munuň ýerine, olara degişli çäkler bilen garşy çykyň we bu çäklerden geçseler netijeleri bilen: “Eger siz muny etseňiz, onda bu bolar.”
Mesihçilere çaga terbiýelemekde üstünlik kepillendirilmeýär. Eli Ysraýylda baş ruhanydy, ýöne ol ogullaryny terbiýelemedi we biz gynançly netijeleri okadyk. Ýerli ybadathanadaky ýolbaşçylar üçin bir şert, öz çagalaryny gowy dolandyrmak, netijede hormat we boýun egme (1 Timoteos 3:4,12).
Işiňizi taşlamaň
Biz ýetginjek çagalarymyza Hudaýyň bize çemeleşişi ýaly çemeleşmelidiris – ahyrsoňy, biz Onuň çagalarydyrys (Ýahýa 1:12-13; Rimliler 8:16; 1 Ýahýa 3:1). Hudaý biziň garaýyşlarymyza we özüňi alyp baryşymyza garamazdan bizi söýýär we alada edýär. Ol bize çäkler belleýär we boýun egmek we boýun egmezlik üçin netijeleri bize bildirýär. Ol bize öz kararlarymyzy etmäge we tejribelerimiz arkaly Onuň üçin ýaşamagy öwrenmäge ýol berýär. Biz hem ene-atalar hökmünde şeýle etmelidiris, ýetginjeklerimize her ýyl has köp jogapkärçilik berip, olar karar etmegi we ýetişen ulular bolmagy öwrensinler. Ýatda saklaň, ene-atalary guşlara meňzetmek bolar, olar öz çagalaryny uçmaga taýýarlaýarlar – ýöne biz muny olar üçin edip bilmeris.
Ýetginjek çagalaryňyzy esassyz talaplar, gereksiz gatylyk ýa-da yzygiderli käýinçler bilen gaharlandyrmaň (Efesliler 6:4; Koloseliler 3:21). Munuň ýerine, berk, ýöne makul boluň, olara mertebe we hormat bilen çemeleşiň we olaryň nukdaýnazaryndan durmuşa seretmäge synanyşyp, duýgudaşlyk ediň. Möhüm meseleleri kesgitläň we olara garşy çykyň, beýlekileri goýberiň. Olara ýaş ulular ýaly çemeleşip başlaň, sebäbi olaryň çagalyk günleri yzda galdy – olar indi bäbekler däl (1 Korintoslylar 13:11; Ýewreýler 5:12-14).
Çagalary terbiýelemek wezipesi tamamlanýar we olar indi özleri üçin has köp jogapkärçilik almaga ýeterlik uludyrlar. Eger biz ýetginjeklikden öňki çagalarymyza durmuşda dogry ýoly saýlamagy öwretsek, onda olar ulalanda şol ýolda galmak ähtimallygy has ýokary bolar (Süleýmanyň tymsallary 22:6).
Söýgi görkezmek, oňyn özüňi alyp baryşy öwmek we tagallalary we üstünlikleri ykrar etmek bilen ýetginjegiň öz-özüne ynamyny höweslendiriň. Biziň hemmämize ruhlandyrma gerek (Ýewreýler 10:25).
Ýetginjek çagalaryňyzdan ýüz öwürmäň. Reb ýaly sabyrly boluň we isripkär ogul hakyndaky atasy ýaly (Luka 15:11-32; 2 Petrus 3:9). Siz olaryň öz ýollaryna gitmegine we siziň halamaýan saýlamalaryny etmegine taýýar bolmaly. Iň möhümi, ýetginjekleriňiziň Rebbiň özleri üçin islegini gözlemegi we oňa eýermegi, paýhasly kararlar etmegi we Mesih üçin ilçiler bolmagy üçin doga ediň (2 Korintoslylar 5:20).
Ýetginjekleriň ene-atalary bolmadyk bizler olar üçin gowy mysallar we halypalar bolmalydyrys. Ýetginjeklere ykrar etme we tassyklama gerek. Olaryň ene-atalaryna ruhlandyrma we goldaw gerek.
