Irki günler
Çagalar dogulandan soň, ähli duýgulary, şol sanda ysy arkaly enelerini tanap bilýärler. Bu bize gaty möhüm bir zady aýdýar: çagalar başgalar bilen aragatnaşyk gurmak üçin döredilendir, we ene-atalar olar bilen aragatnaşyk gurmak üçin döredilendir. Elbetde, biziň Hudaýda ajaýyp dizaýnerimiz bar, we Onuň durmuşymyz we bize bagly bolan çagalarymyzyň durmuşy üçin görkezmelerine eýermek akyllylykdyr.
Kiçi çagalar üçin sesleriň gaty möhümdigi aýdyňdyr. Olar aç bolanlarynda ýa-da üýtgetmeli bolanlarynda bize hökman habar berýärler. Olaryň gulak ýyrtyjy sesleri olaryň aragatnaşyk görnüşidir. Ýöne aglamak olaryň edýän zatlarynyň hemmesi däl. Olar gülýärler, gürleýärler, ses edýärler we çagalarça sesler çykarýarlar, sebäbi biz hem olary edýäris ýa-da bu reaksiýalary döredýän zatlary edýäris. Çagalara bu aragatnaşyk öwrenmek üçin ene-atalar gerek, we bu proses olaryň emosional we intellektual ösüşi üçin möhümdir.
50-nji ýyllarda, çaga ösüş psihology Jon Boulbi1 we beýlekiler, gujaklanmadyk we öpülmedik, iýmitlendirilende mähirli gujaklanmadyk we gürleşilmedik çagalaryň söýgini beýan etmäge we kabul etmäge az ukyply bolandygyny anykladylar. Ene-atalaryň bu möhüm goşantlary bolmasa, çagalar möhüm şahsyýet ösüşinden mahrum bolup ulalarlar. Hudaý bolsa, köp adamlaryň, esasanam aýallaryň, çagalaryň garşysynda durup bilmeýändigini we olaryň üstünde alada etmegi gowy görýändigini şeýle etdi. Erkekler başda az höwesli bolup bilerler, ýöne çagalary ulaldygyça olaryň wagty geler.
Irki ýyllar
Gürleýişler we sesler gaty çalt hakyky sözlere ýakynlaşýan tanalýan seslere öwrülýär. Uly adamlar çaganyň çykarýan seslerini gaýtalaýarlar we sözli kopiýa oýny başlaýar. Çaga «mmm» ýaly bir zady başaran wagty, biz şatlyk bilen kiçijigiň «eje!» diýýändigini aýdýarys! We gaty çalt ol biziň doly şatlygymyza öwrülýär.
Mesihiň döwründe, ýewreý enesiniň çagalaryna Mukaddes Ýazgylardan ýönekeý parçalary ýatlatmagy, sesli aýtmagy we ara alyp maslahatlaşmagy öwretmek jogapkärçiligi bardy. Pasxa naharynda ara alyp maslahatlaşmak däp-dessurdy, onda ogullar kakalaryndan naharyň we onuň däp-dessurlarynyň manysy barada soramaly bolýardylar (Çykyş 13:8-10; Kanun taglymaty 6:6-9; Zebur 78:67). Bu diňe Pasxa nahary üçin däl, eýsem ene-atalar bilen çagalaryň arasyndaky gündelik aragatnaşyk üçin hem bir prinsip goýdy.
Mekdep
Ýewreý mekdebi çaga gaty ýaş wagty başlaýardy. Sinagogada geçirilýän bu mekdepler, adatça, Iýerusalimdäki rabbi mekdebinden täze gutaran ýaş rabbi tarapyndan dolandyrylýardy. Biz bu mekdepleri gaty sesli ýerler hökmünde göz öňüne getirip bileris, ol ýerde çagalar biri-biri bilen jedelleşýärdiler, Mukaddes Ýazgylardan parçalary sesli okaýardylar we rabbi bilen soraglaşýardylar, hatda jedelleşýärdiler.
Iýerusalimdäki rabbileriň mekdeplerinde hem şol bir atmosfera bardy. Bu mekdepler biziň uniwersitetlerimize deňdi, olaryň esasy maksady Torany, pygamberleri we Köne Ähtdäki beýleki kitaplary gowy bilýän rabbileri we aklawçylary okatmakdy.2
Imperatorlygyň we daşary ýurtlaryň ähli ýerinden gelen rabbiler Iýerusalimdäki mekdeplerde okadylar. Mysal üçin, Tarsusly Saul, Rebiň Resuly Pawlus bolan, grek we rim filosoflaryny, şeýle hem rabbi kitaplaryny we ýewreý medeniýetiniň we taryhynyň ähli taraplaryny öwrendi (Resullaryň Işleri 22:1-3).
Reb Isa
Belli möwsümlerde Iýerusalimdäki ybadathananyň howlularynda açyk seminarlar geçirmek däp bolupdy, ol ýerde öňdebaryjy rabbiler ähli gatnaşyp biljek sapaklary geçirýärdiler. Luka öz hoş habarynda bu däp barada gysgaça gürrüň berýär we on iki ýaşly oglanlaryň hem diňlemäge we sorag bermäge hoş geldiň edilendigini aýdýar. Hakykatdan-da, şol döwrüň medeniýetini göz öňüne tutsak, ýewreý oglanlarynyň rabbiden sorag bermezligi adatdan daşary bolardy (Luka 2:41-47).
Orta asyr we Galkynyş döwrüniň teologlary we suratkeşleri Reb Isany rabbilere «öwredýän» hökmünde suratlandyrdylar. Bu hyýaly bir garaýyşdyr. Aslynda Ol olary diňledi we olara soraglar berdi (Luka 2:46). Ol ýerde bolanlary haýran galdyran zat Onuň düşünjesiniň derejesidi. Ol aýratyn zehinli oglanjykdy, ýöne çagalyk döwründäki ýaş adamyň roluna laýyk gelýän sypaýyçylygyň, däp-dessuryň we adatylygyň çäklerinden çykýan bir gudrat däl.
Ybadathana
Angliýada men adamlaryň Mukaddes Ýazgylaryň mekdeplerde indi öwredilmeýändiginden şikaýat edýändigini eşidýärin. Mukaddes Kitapda okaýan zatlarymyzdan, onuň ilkinji nobatda, hristian öýünde öwredilmelidigi aýdyňdyr. Elbetde, hristian ene-atalar öwredýän zatlaryny ýaşamaly, ýöne olaryň çagalaryny «Rebiň terbiýesinde we öwüt-nesihatynda» ulaltmak hem olaryň jogapkärçiligidir (Efesliler 6:1-4; Koloseliler 3:20-21). Dünýäwi mekdeplere geljek bolsa, biz olardan bu işi biziň üçin etmegini hakykatdan-da garaşyp bilermizmi?
Biz ýaşlarymyzy uniwersitetde peýdaly kär üçin özlerini taýýarlamaga höweslendirip bilsek-de, ybadathananyň ýaşulularynyň işi bolan ýokary ruhy tälimiň şol tarapyny äsgermezlik etmeli däl (Efesliler 4:11-12). Ýaşlaryň özbaşdak pikirlenmegi öwrenmegine mümkinçilik döretmek hakykatdan-da biziň wezipämiz bolmaly. Munuň üçin biz Bereýalylaryň mysalyna seredip bileris. Bu mähirli adamlar «Sözi ähli taýýarlyk bilen kabul etdiler we bu zatlaryň şeýledigini bilmek üçin her gün Mukaddes Ýazgylary gözlediler» (Resullaryň Işleri 17:11).
Eger biziň ýaşlarymyz Sözi bu ýol bilen kabul etmeseler, biz olary ýalňyşdyrdyk. Eger olar islendik taglymat üçin sagdyn şübhe bilen Mukaddes Ýazgylary özbaşdak gözläp bilmeseler, onda biz ýetişenlerimize ynanan Rebiň işinde ýalňyşdyk, we biz Mesihiň höküm kürsüsinde utanarys (Resullaryň Işleri 20:28-31).
SOŇKY BELLIKLER
- Iňlis psihology Jon Boulbiniň kitaby, Çaga idegi we söýginiň ösüşi (Penguin Books, London, 1951) Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy tarapyndan tabşyrylan öňdebaryjy işdi. Bu ABŞ-da has jikme-jik we giňişleýin gözleglere sebäp boldy.
- Ýewreý çagalarynyň okuwy barada has köp maglumat üçin Alfred Edersheimyň klassiki eserine serediň, Isa Mesihiň durmuşy we döwri (1-nji tom, sah. 227-234).
