«Wada beren Ynamlydyr.» Ýewreýler 10:23
Her ýerde suw! Hatda iň beýik daglar hem Hudaýyň höküminiň suw joşgunynyň aşagynda ýitipdi. Nuh ýaşaýşyň suwdan we olaryň gämisinden başga hiç ýerde ýokdugyny bilýärdi, ol ýerde onuň maşgalasy we haýwanat dünýäsi goralypdy. Indi olar howpsuz ýüzüp, garaşardylar.
Hiç haçan suw joşguny bolmaz
Ilkinji ýagyş damjalary ýagandan bir ýyldan gowrak wagt geçensoň, Nuh we onuň maşgalasy ahyrsoňy gury ýere çykdylar. Hudaý başga bir suw joşgunyny iberse, gäminiň ýerini ýatda saklamalymy? Ýok! Olar gämini ynam bilen taşladylar, oňa indi hiç haçan mätäç bolmajakdyklaryna ynamlydylar. Näme üçin? Hudaý äht baglaşypdy.
«Äht» sözi Mukaddes Kitapda 275 gezekden gowrak duş gelýär. Nuhuň durmuşy bu adalganyň ilkinji ulanylyşyny görkezýär, bu bolsa ähtleriň umumy ähmiýetli taraplaryny açýar. Mukaddes Kitapdaky äht öwrenilende, her gezek soralmaly käbir möhüm soraglar bar:
1. Ähti kim baglaşdy?
Bu ýagdaýda Hudaý suw joşgunyndan öň Nuh bilen äht baglaşypdy we soňra ony tassyklady: «Men ýere suw joşgunyny getirýärin ... Emma Men seniň bilen ähtimi berkarar ederin» (Gelip çykyş 6:17-18; 9:9-17 NKJV). Nuh bu ähti baglaşmaga gatnaşmady; ol diňe Hudaýyň bir taraply beýanyny diňledi.
2. Äht nämeden ybaratdy?
Nuh üçin bu Hudaýyň kepilligi bolupdy: «Ýeri ýok etmek üçin indi hiç haçan suw joşguny bolmaz» (Gelip çykyş 9:11).
3. Äht näçe wagt dowam eder?
Hudaý Özü bu ähti «ebedi äht» diýip atlandyrdy (Gelip çykyş 9:16). Ol ýatyrylmazdy we Nuhuň jogabyna bagly däldi. Nuh agyr ahlak ýetmezçiligini görkezende, Hudaýyň ähtiniň ynamlylygynda hiç hili kemçilik ýokdy. Hatda häzirki wagtda-da, her bir ýaý Hudaýyň wadasynyň dowam edýändiginiň alamaty (Gelip çykyş 9:13).
Käbir teswirçileriň arasynda haýsy ýazgylaryň tehniki taýdan «ähtler»1 bolup durýandygy barada käbir tapawutlar bar bolsa-da, Hudaýyň Özüniň Öz wadalaryna bu adalgany açyk ulanýan köp ýagdaýlary bar. Biz bu ýagdaýlary gysgaça gözden geçireris we soňra bu ähtler meselesiniň häzirki zaman mesihçileri üçin näme üçin möhümdigini düşünmäge çalyşarys.
Uly millet üçin ýer
Nuhuň döwründen soň, Hudaýyň indiki ähti Ybraýym bilen boldy. Ol ony patyşalamagy, onuň maşgalasyndan uly millet döretmegi we onuň maşgalasyny dünýä üçin patyşalyk etmegi wada berdi. Kenan ýurdy onuň nesilleriniň ebedi mülki bolmalydy, Müsür derýasyndan Ýewfrat derýasyna çenli uzalyp. Ilki bilen Öz meýilnamalaryny Gelip çykyş 12-de açyp görkezeninden soň, Hudaý olary 15 we 17-nji baplarda giňeltdi we tassyklady, ol ýerde «äht» sözi ulanylýar. Ol hatda Kenan wadasyny Yshaga we Ýakuba, Ybraýymyň nesillerine gaýtadan berdi (Müsürden çykyş 2:24).
Ybraýym ähti, adyndan görnüşi ýaly, diňe Hudaýa baglydy. Mysal üçin, Gelip çykyş 15-de Hudaýyň Özüniň, tüsse çykýan peç we ýanýan meşalanyň görnüşinde, Ybraýymyň böleklere bölen haýwan jesetleriniň arasyndan geçendigi ýazylýar. Taryhy taýdan, ähtiň iki tarapy hem öz borçlaryny subut etmek üçin bölekleriň arasyndan ýörärdiler,2 ýöne bu ýagdaýda Ybraýym diňe synlady. Başga bir mysal hökmünde, sünnetiň alamatyny göz öňüne getiriň, bu Ybraýymyň nesilleriniň Hudaýyň ähtini kabul edendiklerini görkezmegiň ýoludy. Bu alamatdan ýüz öwüren her kim ähti bozsa-da, bu şahsy ýetmezçilik ähtiň özüniň gutarandygyny aňlatmaýardy, çünki ol ebedidi (Gelip çykyş 17:7,14). Onuň ýerine ýetirilmegi üçin hiç hili şert ýokdy, hatda şahslar onuň patyşalyklaryndan lezzet almasalar ýa-da olary gadyr etmeseler-de.
Kanuny berjaý etmek
Indiki äht 430 ýyl soň boldy. Ybraýymyň maşgalasy Ysraýyl milletine öwrülipdi. Reb milleti Öz ähtini berjaý etmäge çagyran mahaly, olar: «Rebbiň aýdanlarynyň hemmesini ederis» diýip wada berdiler (Müsürden çykyş 19:5,8). Muňa jogap edip, Reb Öz kanunyny Horebdäki Sina dagynda hödürledi. Bu äht esasan On sargytlardan ybarat bolup, iki daş «äht tagtasyna» ýazylypdy (Kanun taglymaty 9:11). Bu köplenç Musa ähti diýlip atlandyrylýar, çünki Musa tagtalary, şeýle hem özüni alyp baryş we ybadat barada köp jikme-jik düzgünleri halka getirdi. Bu şertli ylalaşyga laýyklykda, Ysraýyl Hudaýyň sesine gulak assa, Hudaýyň ýörite halky bolardy (Müsürden çykyş 19:5; Kanun taglymaty 26:18), gulak asmak üçin ýörite patyşalyklar, ýöne ýetmezçilikler üçin höküm bilen. Kanun taglymaty 28 Ysraýylyň özüni alyp baryşyna Hudaýyň wada beren jogaplarynyň, şol sanda olar gulak asmasalar, köp ýurtlara dargadylmagynyň haýran galdyryjy derejede giňişleýin beýanyny berýär, bu bolsa, gynansak-da, hut şeýle boldy.
Bu garaşylýan ýetmezçilige garamazdan, Hudaý Ybraýyma ýeri eýelemek baradaky wadalarynyň ýatyrylmandygyny tassyklady (Kanun taglymaty 30:1-10). Käbir alymlar muny Palestina ähti diýip atlandyrýarlar. Ysraýylyň Kenana tassyklanan hukugy ruhy täzelenmegiň bir tarapyny öz içine alýardy (Kanun taglymaty 30:6), bu bolsa ony aşakda ara alnyp maslahatlaşylýan täze äht bilen baglanyşdyrýan ýaly.
Tagtda bir ogul
Indiki uly äht Dawut Hudaý üçin ybadathana gurmak islegini bildiren mahaly boldy. Reb Dawudyň öz öýi üçin şertsiz patyşalyk bilen jogap berdi, onuň maşgalasyndaky patyşalyk nesliniň ebedi äht bilen berkarar ediljekdigini yglan etdi (2 Şamuwel 7:12-16; 23:5). Reb Özü bu Dawut ähtini Süleýmana höküm sürmäge başlan mahaly agzap geçdi. Süleýmana şonuň ýaly netije wada berildi, ýöne onuň ähti şertlidi we Süleýman ony berjaý etmedi (2 Taryhlar 7:17-18; 1 Patyşalar 11:11).
Täze äht
Täze Testamentdaky salgylanmalar sebäpli, mesihçiler «täze äht» jümlesi bilen tanyş bolup bilerler. Täze ähtiň ilki bilen Ýeremiýa arkaly, hususan-da Ysraýylyň we Ýahudanyň hemişelik ruhy täzelenmegi bilen baglanyşykly kesgitlenendigini bilmek möhümdir: «Men Öz kanunymy olaryň aňyna salaryn we olaryň ýüreklerine ýazaryn ... we olaryň günäsini indi ýatlamaryn» (Ýeremiýa 31:33-34). Bu «ebedi äht» Hudaýyň olary öz ýerlerinde «ekmek» kararyny yglan etdi (Ýeremiýa 32:40-41).
Täze Testamentda Isa Öz ganynyň täze ähtiň esasyny emele getirýändigini görkezdi (Mark 14:24; Luka 22:20). Täze äht Ysraýylyň we Ýahudanyň imana gelmegini wada beripdi, şonuň üçin şol imana gelmek üçin laýyk gurbanyň gany zerurdy. Mesih şol gurban bolupdy. Muny Onuň gurbanlyk ölüminiň hem buthananyň döwründe günäkärleri Hudaýa getirmegiň serişdesidiginiň hakykaty bilen garyşdyrmaly däldir. Dürli ruhy netijeler şol bir Şahs we şol bir gurban arkaly amala aşyrylýar, we şol netijeleriň käbirleri dürli toparlar üçin şol bir. Mysal üçin, günäleriň bagyşlanmagy Ysraýyl üçin ajaýyp geljekki wada, ýöne mesihçiler bu patyşalygy eýýäm häzirki wagtda başdan geçirýärler (Ýewreýler 10:11-22).
Köne Testamentdaky täze ähte salgylanmalar diňe Ysraýyl we Ýahuda üçindir, Ýeremiýa 31:31 görkezýär. Bu olaryň ebedi ähti bolany üçin, buthananyň indi şol Köne Testament patyşalyklaryny almaga haklydygyna ynanmak ýalňyşlyk bolar. Emma, mesihçileriň täze ähtiň käbir ruhy aýratynlyklaryndan we peýdalaryndan eýýäm lezzet alýandyklary hakykatdyr, çünki ol hem, biziň halas boluşymyz hem Mesihiň gany bilen üpjün edilýär.
Gözden geçirmek
Şertli Musa ähtine laýyklykda, Ysraýyl borçlaryny ýerine ýetirmedi. Köp pygamberlik duýduryşlaryna we hakyky ýürekli täzelenmelere garamazdan, Ysraýyl Hudaýyň kanunyny berjaý edip bilmedi – hiç kim edip bilmeýşi ýaly, çünki dogrulyk Kanun arkaly gelip bilmez (Galatýalylar 2:16,21). Wada berlişi ýaly, Hudaý hökümde olary köp milletleriň arasynda dargatdy.
Emma, Ybraýym we Palestina ähtleri bütin ýeri eýelemegi wada berdi, we Dawut ähti Dawudyň tagtynda hemişe oturjak hökümdary wada berdi. Bu şertler hiç haçan doly ösmedi. Hatda Süleýmanyň höküm sürüşi, näçe beýik bolsa-da, olary ýerine ýetirmedi. Ýöne bular ebedi ähtlerdir, şonuň üçin biz Hudaýyň olary ýerine ýetirjekdigine garaşyp bileris. Ysraýyl wada berlen ýeri doly eýelär (Ezekiýel 47:13-21). Geljekki patyşalyk döwründe ähli milletler Ysraýyl arkaly patyşalanar (Işaýa 2:2), şol wagt Mesih Özü, Dawudyň köki we nesli, höküm sürer. Mundan başga-da, täze äht Ysraýylyň Rebbi tanamak üçin ýüreginiň boljakdygyny kepillendirýär (Ýeremiýa 31:34).
Sapaklar
Mesihçiler näme üçin Mukaddes Kitapdaky ähtler barada alada etmeli? Bu ara alyp maslahatlaşmalardan alnan birnäçe gymmatly sapaklar bar.
1. Ysraýyl buthana däldir.
Pawlusyň Rimliler 9:4-de aýdyşy ýaly, Köne Testament ähtleri (Nuhuňkydan başga) Ysraýyl bilen ýörite baglanyşyklydyr. Buthanany Ysraýylyň äht patyşalyklaryna goşmak, Mukaddes Kitapdaky pygamberligiň bütin dokumasyny bozmakdyr. Hudaýyň Ybraýymyň nesilleri üçin açyk meýilnamalaryny düşünmek, Mukaddes Kitabyň beýleki böleklerini has düşnükli eder.
2. Hudaý hemişe Öz wadalaryny berjaý edýär.
Musanyň ýazgylary iki gezek äht kitaby diýlip atlandyrylýar (Müsürden çykyş 24:7; 2 Patyşalar 23:2), we Musa, Süleýman, Nehemýa we Danyýel hemmesi ähti berjaý edýän Hudaýa ýüzlendiler (Kanun taglymaty 7:9; 1 Patyşalar 8:23; Nehemýa 1:5, 9:32; Danyýel 9:5). Biz Hudaý Atamyzyň we Halasgärimiz Mesihiň Täze Testamentdaky her bir wadasyny hem berjaý etjekdigine ynamly bolup bileris. «Maňa geleni men hiç haçan kowmaryn ... Men size dynçlyk bererin ... Meniň adymdan bir zat soraýsaňyz, men ony ederin ... Men sizi hiç haçan terk etmerin ýa-da taşlamaryn ... Men ýene gelerin.»3 Size dynçlyk, üpjünçilik, teselli gerekmi? Wadalaryny berjaý edýän Hudaý aýtdy; Oňa geliň.
Bu wadalar hasam ajaýypdyr, çünki olar kanun boýunça däl-de, merhemet bilen berilýär. Pawlusyň Galatýalylar 3-4-däki ara alyp maslahatlaşmasynyň bütin manysy, Musa Kanunynyň Hudaýyň Ybraýym bilen öň baglaşan şertsiz wada ähtini ýatyryp bilmeýändigidir. Ybraýym mysaly mesihçiligi goldaýar, ýöne onuň ýerini tutmaýar, çünki mesihçi hem Ybraýym ýaly işleriň ýerine imana we kanunyň ýerine wada baglydyr (Galatýalylar 3:6-10; 4:21-28).
3. Täzelenmek hemişe mümkinçilikdir.
Ysraýyl milleti Musa ähtini wada berişleri ýaly berjaý etmekde gaýtadan we yzygiderli ýetmezçilik etdi. Ýöne Hudaý sabyrlylyk bilen köp pygamberleri iberip, halka Hudaýyň olara bolan ynamlylygynyň uzak taryhyny ýatlatdy. Toba edip we Rebbi yzarlamak üçin hakyky ýürekli karara gelenler patyşalandy. Ýoşyýa, Ezra we Nehemýa öz nesillerini Hudaýa gulak asmak we amaly dogrulygy görkezmek üçin täzelenen ähtler üçin durmaga çagyrdylar (2 Patyşalar 23; Ezekiýel 9; Nehemýa 9:38-10:39).
Biz mesihçi çagyryşyna laýyk ýöremekde ýetmezçilik etdikmi? Biz öz güýjümiz bilen şol beýik çagyryşy saklap bilmeris, ýöne ýykylan ýagdaýda galmaly däldigimiz hem şonça hakykatdyr. «Toba ediň we ilkinji işleri ediň,» bu Mesihiň ýalňyşýan mesihçilere hoş geldiňiz habarydyr (Ylham 2:5). Biz ýörüşimizde ýadaw, şübheli ýa-da biperwaý bolsak-da, Hudaýyň durnuklylygy bizi ruhlandyrýar. «Wada beren Ynamlydyr, şonuň üçin umydymyzyň ykrar edilişini sarsman saklalyň» (Ýewreýler 10:23).
SOŇKY BELLIKLER
- Mysal üçin, käbirleri Hudaýyň aýalyň tohumynyň ýylanyň kellesini ýarjakdygy baradaky wadasynda ähti görýärler (Gelip çykyş 3:15). «Men ederin» we «sen etmeli» jümleleri 14-19-njy aýatlarda birnäçe gezek ulanylýar, ýöne «äht» sözi tapylmaýar.
- Köp alymlar «äht» diýen ýewreý sözüniň «kesmek» manysyny berýän işlikden gelip çykandygyna ynanýarlar, bu bolsa hut şu amala yşarat edýär.
- Ýahýa 6:37; Matta 11:28; Ýahýa 14:14; Ýewreýler 13:5; Ýahýa 14:3.
